Hareketli yanma Kapsam 1: araç ve forklift yakıtı nasıl hesaplanır?

Bir tesisin Kapsam 1 envanterinde doğal gazdan sonra en sık görülen kalem araç yakıtıdır: satış ekibinin binek araçları, sevkiyat kamyoneti, depo içinde dolaşan dizel ya da LPG'li forkliftler, şantiye iş makineleri. Veri vardır ama dağınıktır. Bir kısmı taşıt tanıma sisteminin aylık dökümünde, bir kısmı akaryakıt faturasında, bir kısmı da sahadaki yakıt tankının dolum fişlerindedir. Hesap basittir; zor olan, hangi litrenin hangi kapsama ait olduğunu doğru ayırmaktır.

Bu yazıda hareketli yanmanın Kapsam 1'deki yerini, litre ile kilometre yöntemleri arasındaki farkı, biyoyakıt karışımlı yakıtın nasıl ele alınacağını ve çift sayımın en sık nereden çıktığını anlatıyoruz. Sayısal emisyon faktörü vermiyoruz; doğru değer seçtiğiniz faktör setine, sürüme ve yıla bağlıdır. Sabit kaynaklardaki yanmayı doğal gaz emisyonu nasıl hesaplanır yazımızda ayrıca ele aldık.

Hareketli yanma nedir, neden ayrı tutulur?

GHG Protokolü Kapsam 1'i kaynak türüne göre gruplar. Kazan, fırın ve jeneratör gibi yerinde duran ekipmandaki yanma sabit yanmadır. Hareket eden ekipmandaki yanma ise hareketli yanma (mobile combustion) başlığına girer: karayolu araçları, forkliftler, iş makineleri, tekneler.

Ayrımın iki pratik nedeni var. Birincisi, emisyonun yönetimi farklıdır: araç filosunda azaltım rota, araç seçimi ve sürüş alışkanlığıyla yapılır, kazanda ise verim ve yakıt değişimiyle. İkincisi, aynı yakıt iki farklı yerde yakılabilir. Saha tankından alınan motorin hem jeneratöre hem forklifte gidiyorsa, iki kullanımı ayrı satırlarda tutmak kontrolü kolaylaştırır.

Hangi araç sizin Kapsam 1'inizdir?

Belirleyici olan yakıtı kimin ödediği değil, aracın kimin kontrolünde olduğudur. Sınırı şöyle çizebilirsiniz:

Durum	Kapsam	Not
Şirkete ait binek araç, kamyonet, kamyon	Kapsam 1	Hareketli yanma
Dizel ya da LPG'li forklift, iş makinesi	Kapsam 1	Genellikle hareketli yanma başlığında raporlanır
Uzun dönem kiralık, sizin işlettiğiniz araç	Konsolidasyon yaklaşımına bağlı	Operasyonel kontrolde genellikle Kapsam 1
Elektrikli araç ya da forkliftin tesiste şarjı	Kapsam 2	Tesis elektriğinin içinde zaten sayılır
Personelin kendi aracıyla iş seyahati	Kapsam 3	İş seyahati kategorisi
Personelin işe gidiş geliş yolculuğu	Kapsam 3	Çalışan ulaşımı kategorisi
Dış nakliye firmasının sevkiyatı	Kapsam 3	Taşıma ve dağıtım kategorileri
Saha tankından beslenen sabit jeneratör	Kapsam 1	Sabit yanma, araçlardan ayrı satır

Elektrikli araçlarda sık yapılan hata, şarj elektriğini hem tesis sayacının içinde hem de ayrı bir araç satırında saymaktır. Elektrik tarafının nasıl raporlanacağını Kapsam 2 konum bazlı mı pazar bazlı mı yazımızda anlattık.

Litre mi kilometre mi?

Hareketli yanmada iki hesap yolu vardır ve ikisi aynı kesinlikte değildir.

Yakıt bazlı yöntem (litre)

Yakılan yakıt miktarı, yakıt türüne uygun faktörle çarpılır. CO₂ doğrudan yakıttaki karbondan oluştuğu için bu yöntem CO₂ açısından en isabetli yoldur. Taşıt tanıma sistemi dökümü, akaryakıt faturası ve tank dolum kayıtları litreyi doğrudan verir. Mümkün olan her araçta bunu kullanın.

Mesafe bazlı yöntem (kilometre)

Yalnızca kat edilen mesafe biliniyorsa kilometre, araç sınıfına göre verilmiş bir faktörle çarpılır. Bu faktör ortalama bir yakıt tüketimini varsayar; sizin aracınızın gerçek tüketimi, yükü ve sürüş koşulları ondan farklı olabilir. Bu yüzden mesafe bazlı yöntem bir yedektir. Aracın ortalama tüketimini biliyorsanız kilometreyi önce litreye çevirip yakıt bazlı faktörle hesaplamak çoğu zaman daha iyi sonuç verir.

CH₄ ve N₂O ise yakıttan çok motor teknolojisine ve emisyon kontrol sistemine bağlıdır. Hazır faktör setlerinin çoğu bu iki gazı yakıt başına ortalama değerle CO₂e içine katar; envanterin geri kalanıyla aynı GWP sürümünü kullandığını kontrol edin. Faktörü nasıl seçeceğinize dair genel kurallar emisyon faktörü nasıl seçilir yazımızda.

Biyoyakıt karışımlı yakıt nasıl hesaplanır?

Pompadan alınan motorin ve benzin çoğu pazarda saf fosil yakıt değildir; içine belirli oranda biyodizel ya da biyoetanol harmanlanır. Bu, emisyonu iki parçaya böler:

• Fosil kısımdan gelen CO₂: Kapsam 1.
• Biyokısımdan gelen CO₂ (biyojenik CO₂): GHG Protokolü bunu kapsam toplamlarının dışında, ayrı bir satırda raporlamanızı ister.
• CH₄ ve N₂O: yakıtın tamamından gelir ve Kapsam 1'de kalır.

Pratikte iki yol vardır. Harman oranını akaryakıt dağıtıcısından ya da faturadan öğrenebiliyorsanız fosil ve biyo kısımları ayrı hesaplarsınız. Öğrenemiyorsanız faktör setindeki "ortalama biyoyakıt karışımı" satırını kullanırsınız. Bu satır, kaynağın ait olduğu pazarın ortalama harmanına göre hesaplanır ve sizin ülkenizdeki gerçek harmanla aynı olmayabilir. Hangi yolu seçtiğinizi ve nedenini kanıt dosyasına yazın.

Adım adım hesap

1. Araç ve ekipman listesini çıkarın. Plaka ya da envanter numarası, yakıt türü, sahiplik durumu ve bağlı olduğu tesis. Forkliftleri ve iş makinelerini de listeye alın.
2. Kapsamı her satır için belirleyin. Yukarıdaki tabloyu kullanın; kiralık araçlarda konsolidasyon yaklaşımınızı uygulayın.
3. Yakıt verisini toplayın. Taşıt tanıma dökümleri, faturalar ve saha tankı dolum kayıtları. Her kaynağın hangi araçları kapsadığını not edin.
4. Saha tankını ayrıştırın. Tanka giren yakıtı değil, tanktan araçlara ve jeneratöre çıkan yakıtı esas alın. Dağıtım kaydı yoksa yıl sonu tank stok farkını da hesaba katın.
5. Yöntemi seçin. Litre verisi olan araçlar yakıt bazlı, olmayanlar mesafe bazlı. Mesafe bazlı satırları ayrıca işaretleyin.
6. Faktörü eşleştirin ve çarpın. Emisyon (kg CO₂e) = Yakıt (litre) × Emisyon faktörü (kg CO₂e/litre). Araç bazında hesaplayıp tesis toplamına çıkın.
7. Yöntemi sabit tutun. Gelecek yıl veri kalitesi artıp mesafe bazlı satırlar litreye dönerse, karşılaştırılabilirlik için baz yılı aynı yöntemle yeniden değerlendirin.

Küçük bir örnek

Bir tesisin iki dizel kamyoneti, bir benzinli binek aracı ve iki LPG'li forklifti olsun. Kamyonetler ve binek araç taşıt tanıma sistemine bağlıdır; yıllık döküm litre olarak gelir. Forkliftler ise depodaki LPG tüplerinden beslenir ve tüp alımları faturada kilogram olarak yazar. Bu durumda beş araç için üç farklı satır açılır: araç motorini (litre), benzin (litre) ve LPG. LPG'de faturadaki birimle aynı birimde verilmiş bir faktör seçilir ya da miktar, faktörün birimine kaynağı belli bir dönüşümle çevrilir. Her satırın yanına veri kaynağını yazmak, doğrulama sırasında hangi rakamın nereden geldiğini tek bakışta gösterir.

Sık yapılan hatalar

• Tank ile kartı birlikte saymak: saha tankına alınan yakıt ve aynı yakıtın araçlara dağıtılması iki ayrı satır olarak girilirse emisyon iki kez sayılır.
• Tutarı tüketim sanmak: taşıt tanıma dökümündeki TL tutarı faaliyet verisi değildir; litre sütununu kullanın.
• Jeneratör motorinini araçlara yazmak: aynı yakıt olsa da sabit jeneratör sabit yanmadır.
• Personel aracını Kapsam 1'e almak: yakıt bedelini şirket ödese de araç kuruluşun kontrolünde değilse Kapsam 3'tür.
• Elektrikli forklifti ayrıca eklemek: şarj elektriği tesis sayacında zaten Kapsam 2 olarak var.
• Harcamadan tahmin: yakıt harcamasını harcama bazlı faktörle çarpmak Kapsam 3 yöntemidir, Kapsam 1 için uygun değildir. Farkı Kapsam 3 harcama bazlı mı aktivite bazlı mı yazımızda anlattık.

Forkliftler karbon envanterinin yanında iş güvenliği açısından da kayıt gerektiren ekipmanlardır; periyodik kontrol yükümlülükleri için iş ekipmanlarında periyodik kontrol zorunlulukları yazısına bakabilirsiniz.

Doğrulayıcı hangi kanıtı ister?

• Araç ve ekipman listesi ile her birinin kapsam kararı
• Dönemi kapsayan taşıt tanıma dökümleri, akaryakıt faturaları ve tank dolum fişleri
• Saha tankının dağıtım kaydı ya da yıl sonu stok mutabakatı
• Mesafe bazlı hesaplanan araçların listesi ve kullanılan varsayım
• Biyoyakıt karışımı için seçilen yol ve gerekçesi
• Faktörün kaynağı, sürümü ve yılı

Focuskarbon'da araç yakıtı nasıl girilir?

Focuskarbon'un faktör kütüphanesinde Kapsam 1 altında ayrı bir Mobil Yanma kategorisi bulunur. Bu kategoride litre başına araç motorini, ortalama biyoyakıt karışımlı motorin, benzin, ortalama biyoyakıt karışımlı benzin ve LPG (otogaz) satırları, kilogram başına da CNG satırı yer alır. Jeneratör ve kalorifer motorini sabit yanma altında ayrı bir satırdır; böylece aynı yakıtın iki kullanımı karışmaz. Kilometre başına binek araç faktörleri ise Kapsam 3'ün iş seyahati ve çalışan ulaşımı kategorilerindedir. Ücretsiz hesap açarak filonuzun yakıt verisini girebilir ya da envanter kurulumunu bizimle yapmak için danışmanlık sayfamıza göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Araç emisyonunu litre ile mi kilometre ile mi hesaplamalıyım?

Yakıt litresi elinizdeyse onu kullanın. CO₂ doğrudan yakılan yakıttaki karbona bağlıdır ve yakıt bazlı yöntem bu yüzden daha isabetlidir. Kilometre bazlı yöntem, yakıt kaydı tutulamayan araçlar için bir yedek yoldur; araç sınıfına uygun faktörle ve varsayımı yazarak kullanılır.

Forklift yakıtı Kapsam 1 midir?

Sahip olduğunuz ya da işlettiğiniz dizel veya LPG'li forklift yakıt yaktığı için Kapsam 1'dir ve genellikle hareketli yanma başlığında raporlanır. Elektrikli forkliftin şarj elektriği ise tesis elektriğinin içindedir ve Kapsam 2'de sayılır; ayrıca eklenmez.

Biyodizel karışımlı motorindeki biyojenik CO₂ nereye yazılır?

GHG Protokolü biyokütle yanmasından çıkan biyojenik CO₂'yi kapsam toplamlarının dışında, ayrı bir satırda raporlamanızı ister. Karışımın fosil kısmından gelen CO₂ ile yakıtın tamamından gelen CH₄ ve N₂O ise Kapsam 1'de kalır.

Personelin kendi aracıyla yaptığı iş seyahati Kapsam 1'e girer mi?

Girmez. Araç kuruluşa ait değilse ve kuruluş tarafından işletilmiyorsa bu yolculuklar Kapsam 3'ün iş seyahati kategorisine yazılır. Yakıt bedelini şirketin karşılaması kapsamı değiştirmez; belirleyici olan aracın kimin kontrolünde olduğudur.

Uzun dönem kiralık filo araçları kimin Kapsam 1'idir?

Seçtiğiniz konsolidasyon yaklaşımına bağlıdır. Operasyonel kontrol yaklaşımında aracı siz işletiyorsanız yakıtı genellikle sizin Kapsam 1'inizdir. Finansal kontrol ya da öz sermaye payı yaklaşımında kiralama türüne göre Kapsam 3'ün kiralanan varlıklar kategorisine düşebilir. Kararınızı raporda açıkça yazın.