Kapsam 2 konum bazlı mı, pazar bazlı mı? YEK-G ile elektrik emisyonu

Elektrik faturanız her ay aynı kilovatsaati gösterir, ama karbon raporunuzda bu tüketim iki farklı sayıya dönüşebilir. Birinde tesisiniz Türkiye şebekesinin ortalamasını taşır; diğerinde satın aldığınız elektriğin belgelenmiş kaynağını. İki sayının birden doğru olması, ilk kez envanter hazırlayan ekiplerin en çok kafasını karıştıran noktalardan biridir. Hatanın bedeli de büyüktür: yanlış yönteme yazılmış bir YEK-G belgesi, yıllar arası karşılaştırmayı ve azaltım iddianızı birlikte zayıflatır.

Bu yazıda Kapsam 2'nin iki hesap yönteminin ne zaman ve nasıl kullanıldığını, YEK-G belgesinin pazar bazlı hesaba hangi koşullarla girdiğini, belgesiz tüketimde hangi faktörün seçileceğini ve çatı GES, ikili anlaşma ya da yenilenebilir tarife gibi durumların nasıl yazılacağını anlatıyoruz. Faktör değeri vermiyoruz; amacımız doğrulayıcıya savunabileceğiniz bir karar çerçevesi kurmak. Envanterin genel akışı için kurumsal karbon ayak izi nasıl hesaplanır yazımıza bakabilirsiniz.

Kapsam 2 neyi kapsar?

Kapsam 2, satın alıp tükettiğiniz enerjinin üretimi sırasında başka bir yerde ortaya çıkan emisyonlardır. Baca sizin tesisinizde değildir, ama tüketimi siz yaratırsınız. Tipik kalemler şunlardır:

• Şebekeden satın alınan elektrik: çoğu üretim tesisinde Kapsam 2'nin büyük kısmı buradan gelir.
• Satın alınan buhar ve ısı: organize sanayi bölgesindeki ortak bir kazandan ya da komşu tesisten alınan buhar.
• Satın alınan soğutma: merkezi bir sistemden alınan soğuk su gibi.

Kendi kazanınızda yaktığınız doğal gaz ya da kendi jeneratörünüzün motorini Kapsam 1'dir. Elektriğin şebekede iletim ve dağıtım sırasında kaybolan kısmının üretim emisyonu ise genellikle Kapsam 3'te ayrıca raporlanır. Sınırı baştan doğru çizmek, aynı kalemin iki kapsamda birden sayılmasını önler.

Konum bazlı yöntem: şebekenin ortalaması

Konum bazlı yöntemde tükettiğiniz elektrik, bağlı olduğunuz şebekenin ortalama emisyon faktörüyle çarpılır. Hangi tedarikçiden, hangi sözleşmeyle aldığınızın bir önemi yoktur; fiziksel olarak aynı şebekeden beslenen bütün tüketiciler aynı faktörü kullanır.

• Ne gösterir? Tesisinizin bulunduğu şebekenin karbon yoğunluğunu ve sizin tüketim miktarınızı.
• Nasıl düşer? Yalnızca tüketimi azaltarak ya da şebekenin kendisi temizlendikçe.
• Faktör nereden alınır? Türkiye için ulusal kaynaklı şebeke faktörü kullanılır. Hangi kurumun hangi tarihli yayınını kullandığınızı kayda geçirin; faktör seçiminin genel kurallarını emisyon faktörü nasıl seçilir yazımızda anlattık.

Konum bazlı sonuç, verimlilik yatırımlarınızın etkisini en temiz biçimde gösterir: kilovatsaat düştüğünde emisyon da düşer, belge alımı sonucu değiştirmez.

Pazar bazlı yöntem: belgelediğiniz satın alma

Pazar bazlı yöntem, elektriği hangi kaynaktan satın aldığınızı belgeleyen sözleşme araçlarını esas alır. Aynı şebekeye bağlı iki tesisten biri yenilenebilir kaynak belgesi alıp kendi adına iptal ettirdiyse, pazar bazlı hesapta iki tesisin sonucu farklı çıkar.

Faktör seçim sırası

GHG Protokolü'nün Kapsam 2 kılavuzu, pazar bazlı hesapta verinin hangi sırayla aranacağını tarif eder. Kabaca şöyle ilerlenir:

• Enerji nitelik sertifikaları: Türkiye'de yenilenebilir kaynaktan üretimi gösteren YEK-G belgesi bu gruptadır.
• Doğrudan sözleşmeler: belirli bir santralle yapılan ikili anlaşmalar; nitelik belgeleri sözleşmeyle birlikte size devrediliyorsa.
• Tedarikçiye özgü faktör: elektrik tedarikçinizin kendi satış portföyü için yayımladığı, belgelenmiş faktör.
• Kalan karışım faktörü: belgeyle iddia edilmiş yenilenebilir üretim çıkarıldıktan sonra şebekede kalan karışım.
• Şebeke ortalaması: yukarıdakilerin hiçbiri yoksa son çare; kullanıldığında bunu açıkça yazın.

İki yöntem yan yana

Ölçüt	Konum bazlı	Pazar bazlı
Esas aldığı şey	Fiziksel şebekenin ortalaması	Belgelenmiş satın alma tercihi
Faktör kaynağı	Ulusal şebeke faktörü	Sertifika, sözleşme, tedarikçi faktörü ya da kalan karışım
Sonucu ne değiştirir?	Tüketim miktarı, şebekenin dönüşümü	Tüketim miktarı ve satın alınan belgeler
Gereken kanıt	Fatura ya da sayaç, faktörün kaynağı	Fatura ya da sayaç, belge iptal kayıtları, sözleşmeler
En iyi kullanım	Verimlilik takibi, şebeke riski	Tedarik tercihinin etkisi, müşteri soruları

Kural basittir: iki sonucu ayrı satırlarda raporlayın ve toplamı tek bir rakama indirmeyin. Hedefinizi hangi yöntem üzerinden koyduğunuzu da baştan belirleyin; yıl ortasında yöntem değiştirmek, baz yıl karşılaştırmasını geçersiz kılar. Yöntem değişikliğinin geçmiş yıllara nasıl yansıtılacağını baz yıl seçimi ve yeniden hesaplama yazımızda ele aldık.

YEK-G belgesi pazar bazlı hesapta nasıl kullanılır?

YEK-G, yenilenebilir kaynaktan üretilen elektriğin bu niteliğini gösteren ve EPİAŞ tarafından işletilen sistem üzerinden izlenen belgedir. Pazar bazlı hesapta işe yaraması için belgenin sadece satın alınmış olması yetmez; aşağıdaki koşulları karşılaması gerekir.

Belgenin taşıması gereken nitelikler

• Sizin adınıza iptal edilmiş olmalı: belge sistemde sizin tüketiminiz için kullanıldı olarak kapatılmalıdır. Elde tutulan ama iptal edilmemiş belge iddia için yeterli değildir.
• Tek bir iddiaya konu olmalı: aynı üretimin yeşil niteliği iki farklı tüketici ya da iki farklı belge sistemi üzerinden sayılmamalıdır. Tedarikçiden bunu yazılı teyit alın.
• Tüketim döneminizle eşleşmeli: belgenin ait olduğu üretim dönemi, raporladığınız tüketim dönemiyle uyumlu olmalıdır.
• Aynı pazardan gelmeli: Türkiye'deki tüketim için Türkiye'de üretilmiş elektriğe ait belge kullanılır.
• Miktarı tüketimi aşmamalı: belge kapsamındaki enerji, iddia ettiğiniz tüketimden fazla olamaz; fazlası başka bir tesise ya da yıla kendiliğinden taşınmaz.

Not: GHG Protokolü'nün Kapsam 2 kılavuzu revizyon sürecindedir ve zamansal eşleştirmenin sıkılaştırılması gibi değişiklikler tartışılmaktadır. Kesinleşmiş bir kuralı uygulamadan önce yayımlanmış metni kontrol edin.

Belgesiz tüketim: kalan karışım sorusu

Tüketiminizin yalnızca bir kısmı belgeliyse, kalan kısım için şebeke ortalamasını kullanmak sonucu olduğundan düşük gösterebilir. Çünkü şebeke ortalaması, başkalarının belgeyle sahiplendiği yenilenebilir üretimi de içerir. Kılavuzun önerdiği çözüm kalan karışım faktörüdür. Türkiye için güvenilir bir kalan karışım değeri bulamazsanız hangi yedek faktörü kullandığınızı, kaynağını ve bu sınırlamayı raporda açıkça yazın.

Çatı GES, ikili anlaşma ve yenilenebilir tarife

Durum	Kapsam 2'ye etkisi	Dikkat edilecek nokta
Kendi çatınızdaki GES, kendi tüketiminiz	Şebekeden satın alınmadığı için Kapsam 2'ye girmez	Üretimin yeşil niteliğini belge olarak sattıysanız aynı nitelik için iddiada bulunamazsınız
Santralle ikili anlaşma	Nitelik belgeleri size devrediliyorsa pazar bazlı hesapta kullanılır	Sözleşmede belgelerin kime ait olduğu açıkça yazmalı
Tedarikçinin yenilenebilir tarifesi	Arkasında sizin adınıza iptal edilen belge varsa kullanılır	Tarifenin adı değil, iptal kaydı kanıttır; kaydı isteyin
Ayrıca satın alınan YEK-G	Koşulları sağlıyorsa pazar bazlı hesapta kullanılır	Konum bazlı sonuç değişmez

Adım adım: Kapsam 2'yi iki yöntemle hesaplamak

1. Tüketimi toplayın: her tesis ve her sayaç için aylık elektrik, buhar, ısı ve soğutma tüketimini fatura ya da sayaç kaydıyla eşleştirin.
2. Konum bazlı sonucu hesaplayın: bütün elektrik tüketimini aynı ulusal şebeke faktörüyle çarpın; faktörün kaynağını ve yılını not edin.
3. Belgeleri eşleştirin: iptal edilmiş her YEK-G belgesini ya da sözleşmeyi, ait olduğu tesise ve döneme bağlayın.
4. Belgeli tüketimi ayırın: belgeyle karşılanan miktarı belgenin kaynağına göre, kalan miktarı seçtiğiniz kalan karışım ya da yedek faktörle hesaplayın.
5. Pazar bazlı sonucu toplayın: iki parçayı birleştirin ve konum bazlı sonucun yanına ayrı satır olarak yazın.
6. Farkı açıklayın: iki sonuç arasındaki farkın hangi belgelerden kaynaklandığını kısa bir notla raporlayın.

Sık yapılan hatalar

• Belgeyi konum bazlı sonuçtan düşmek: konum bazlı hesap belgeden etkilenmez; belge yalnızca pazar bazlı sonucu değiştirir.
• Tek rakam raporlamak: iki yöntemi tek sayıda birleştirmek ya da hangisinin kullanıldığını yazmamak.
• Belge dönemini kontrol etmemek: başka bir dönemin üretimine ait belgeyi raporladığınız dönemin tüketimine yazmak.
• Grup içinde çift sayım: aynı belgeyi hem ana tesis hem bağlı tesis için kullanmak.
• Buhar ve ısıyı unutmak: Kapsam 2'yi sadece elektrik faturasından ibaret görmek.

CBAM'da elektrik ayrı kurallara tabi

Kurumsal envanterdeki pazar bazlı sonuç, CBAM beyanındaki dolaylı emisyon hesabının yerine geçmez. CBAM'da elektrik tüketiminden kaynaklanan dolaylı emisyonların hangi faktörle ve hangi koşulda hesaplanacağı Avrupa Komisyonu'nun uygulama düzenlemesinde tanımlanır. Kurumsal envanter için aldığınız belgenin CBAM hesabını da değiştireceğini varsaymayın; ürün grubunuza uygulanan kuralı resmî metinden teyit edin. Ürün bazındaki hesabın mantığını gömülü emisyon nedir yazımızda anlattık.

Raporda ne yazılmalı? Kontrol listesi

• Konum bazlı ve pazar bazlı sonuç ayrı satırlarda, aynı birimle.
• Her iki yöntem için faktörün kaynağı, sürümü ve temsil ettiği yıl.
• Pazar bazlı hesapta kullanılan her belge için miktar, üretim dönemi ve iptal kaydı.
• Belgesiz tüketim için kullanılan faktör ve seçim gerekçesi.
• Satın alınan buhar, ısı ve soğutma kalemleri ile bunların faktörleri.
• Hedef ve azaltım takibinin hangi yöntemle yapıldığı.

Focuskarbon'da Kapsam 2 kayıtları

Focuskarbon'un karbon modülünde her elektrik ve enerji kaydı, kütüphanedeki bir faktöre bağlanarak girilir; faktörün kaynağı, bölgesi ve yılı kayıtla birlikte tutulur ve ISO 14064 raporuna taşınır. Teknisyen rolündeki kullanıcıların girdiği kayıtlar onaylanmadan resmî rapora girmez. Belge iptal kayıtlarınızı yukarıdaki kontrol listesiyle birlikte tutarsanız, doğrulama görüşmesinde iki sonucun da dayanağını tek yerden gösterebilirsiniz.

Panelinizi denemek için ücretsiz hesap açabilir, tesisinizin Kapsam 2 sınırını ve belge stratejisini uzmanla birlikte kurmak isterseniz karbon ayak izi danışmanlığı sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Konum bazlı ve pazar bazlı sonuçtan hangisini raporlamalıyız?

GHG Protokolü'nün Kapsam 2 kılavuzu, sözleşme araçlarının bulunduğu pazarlarda faaliyet gösteren şirketlerden ikisini birlikte raporlamasını bekler. Hedef ve azaltım takibinde hangisini esas aldığınızı ayrıca yazın; müşteriniz ya da raporlama programınız birini şart koşabilir.

YEK-G belgesi olan elektriğin emisyonu sıfır mı yazılır?

Pazar bazlı hesapta, sizin adınıza iptal edilmiş ve tüketim döneminizle eşleşen YEK-G belgesiyle karşılanan tüketim, belgenin gösterdiği kaynağın faktörüyle hesaplanır. Konum bazlı hesapta ise aynı tüketim yine şebeke ortalamasıyla hesaplanır; belge bu sonucu değiştirmez.

Çatımızdaki güneş panellerinin ürettiği elektrik Kapsam 2'ye girer mi?

Kendi tesisinizde üretip doğrudan tükettiğiniz elektrik şebekeden satın alınmadığı için Kapsam 2'ye girmez. Ancak bu üretimin yeşil niteliğini belge olarak başkasına sattıysanız, aynı nitelik için siz ayrıca iddiada bulunamazsınız.

Belgesi olmayan tüketim için pazar bazlı hesapta hangi faktör kullanılır?

Kılavuzun önerdiği yol, iddia edilmiş yenilenebilir üretim çıkarılarak hesaplanan kalan karışım faktörüdür. Türkiye için güvenilir bir kalan karışım değeri bulamazsanız kullandığınız yedek faktörü, kaynağını ve bunun sonucu olduğundan düşük gösterebileceğini raporda açıkça yazın.

Pazar bazlı sonucumuz CBAM beyanında kullanılabilir mi?

Doğrudan taşımayın. CBAM'da dolaylı emisyonların hesabı kendi kurallarına tabidir ve elektrik için hangi faktörün hangi koşulda kullanılabileceği Avrupa Komisyonu'nun uygulama düzenlemesinde tanımlanır. Ürün grubunuza uygulanan kuralı resmî metinden teyit edin.