Doğal gaz emisyonu nasıl hesaplanır? m³, kWh ve üst/alt ısıl değer rehberi

Birçok sanayi tesisinde Kapsam 1'in en büyük kalemi doğal gazdır: kazan, buhar jeneratörü, boya fırını, kurutma hattı, mutfak. Veri de elinizin altındadır, her ay bir fatura gelir. Buna rağmen doğal gaz satırı envanterde en sık yanlış hesaplanan kalemlerden biridir. Sebep genellikle yanlış faktör değil, doğru faktörün yanlış birimle çarpılmasıdır: faturadaki kWh bir ısıl değer esasına dayanır, faktör listesindeki kWh başka bir esasa.

Bu yazıda doğal gazın Kapsam 1'e nasıl yazıldığını, faturadaki metreküp ve kilovatsaatin nereden geldiğini, üst ve alt ısıl değer farkının sonucu nasıl değiştirdiğini ve doğrulayıcının hangi kanıtı isteyeceğini anlatıyoruz. Sayısal emisyon faktörü vermiyoruz; çünkü doğru değer seçtiğiniz faktör setine, sürüme ve yıla bağlıdır. Envanterin genel akışı için kurumsal karbon ayak izi nasıl hesaplanır yazımıza bakabilirsiniz.

Doğal gaz neden Kapsam 1'dir?

Kapsam 1, kuruluşun sahip olduğu ya da kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan atmosfere giden emisyonlardır. Doğal gazı kendi kazanınızda, fırınınızda ya da jeneratörünüzde yaktığınızda bacadan çıkan CO₂ sizin ekipmanınızdan çıkar. GHG Protokolü bu kalemi sabit yanma başlığında toplar; şirket araçlarının yakıtı ise hareketli yanma olarak ayrı tutulur.

Sınır, gazı kimin yaktığına göre çizilir:

• Kendi kazanınız, fırınınız, kojenerasyon ünitesi: Kapsam 1.
• Dışarıdan satın alınan buhar ya da sıcak su: yanma tedarikçinin tesisinde olur; sizin için Kapsam 2'dir. Konum ve pazar bazlı ayrım için Kapsam 2 konum bazlı mı pazar bazlı mı yazımıza bakın.
• Gazın çıkarılması ve taşınması: tedarik zinciri emisyonudur, Kapsam 3'e yazılır.
• Kiracısı olduğunuz binanın merkezi ısıtması: kazanı bina yönetimi işletiyorsa sizin Kapsam 1'iniz değildir.

Kapsam 1'de doğal gazın yanında sık atlanan diğer kalem soğutma sistemlerindeki gaz kaçağıdır; onu soğutucu gaz kaçağı nasıl hesaplanır yazımızda ayrıca anlattık.

Faturada hangi bilgiler var?

Doğal gaz sayacı hacim ölçer, ama gaz enerji olarak satılır. Fatura bu yüzden iki dünyayı birbirine bağlar. Dağıtım şirketine göre satır adları değişse de bir sanayi faturasında genellikle şu alanları görürsünüz:

Alan	Ne anlatır	Envanterde kullanımı
İlk ve son endeks	Sayaçtan okunan ham hacim	Kanıt; ham tüketimin kaynağı
Düzeltme katsayısı	Ölçülen hacmin basınç ve sıcaklığa göre standart koşula çevrilmesi	m³ faktörü kullanıyorsanız düzeltilmiş hacim esas alınır
Ortalama ısıl değer (kcal/m³)	O dönemde verilen gazın birim hacimdeki enerjisi	Hangi esasa (üst ya da alt) dayandığı faktör seçimini belirler
Tüketim (kWh)	Faturalanan enerji	kWh faktörü kullanıyorsanız doğrudan faaliyet verisi

Faturadaki kilovatsaat, düzeltilmiş hacmin ısıl değerle çarpılıp enerji birimine çevrilmesiyle bulunur. Kalori ile kilovatsaat arasındaki fiziksel dönüşümde 1 kWh yaklaşık 860 kcal'e karşılık gelir:

Enerji (kWh) = Düzeltilmiş hacim (m³) × Isıl değer (kcal/m³) ÷ 860

Bu formülü kendi faturanızda bir kez kontrol etmek iyi bir alışkanlıktır: hesapladığınız kWh faturadakiyle tutuyorsa satırları doğru okuyorsunuz demektir.

Üst ve alt ısıl değer: fark nereden geliyor?

Doğal gaz yandığında CO₂'nin yanında su buharı da oluşur. Üst ısıl değer (brüt, HHV ya da gross CV), bu buharın yoğuşurken verdiği ısıyı da sayar. Alt ısıl değer (net, LHV ya da net CV) bu ısıyı saymaz. Aynı metreküp gaz için üst ısıl değer her zaman daha büyüktür.

Fark yakıtın hidrojen içeriğiyle büyür ve doğal gazda katı ve sıvı yakıtlara göre daha belirgindir. IPCC 2006 Kılavuzları doğal gazda alt ısıl değerin üst ısıl değerden yaklaşık yüzde 10 düşük olduğunu kabul eder. Emisyon açısından önemli nokta şudur: bacadan çıkan CO₂ miktarı değişmez, değişen yalnızca aynı gazın kaç kilovatsaat olarak sayıldığıdır. Bu yüzden enerji başına verilen bir faktör de mutlaka bir esasa bağlıdır.

Altın kural: faaliyet verisi ile faktör aynı esasta olmalı

• Fatura kWh'i üst ısıl değerle hesaplanmışsa brüt esaslı kWh faktörü kullanın.
• Faktörünüz net esaslıysa (örneğin IPCC varsayılanları alt ısıl değer üzerinden, enerji birimi başına verilir) fatura enerjisini önce net esasa çevirin.
• m³ faktörü kullanıyorsanız ısıl değer sorunu faktörün içine gömülüdür; ama faktörün hangi standart koşul için verildiğine ve sizin hacminizin düzeltilmiş olup olmadığına bakın.

Esası karıştırmak tek başına doğal gaz kaleminde yaklaşık onda bir büyüklüğünde sapma üretir. Doğal gaz Kapsam 1'in büyük kısmıysa bu fark, azaltım hedefinizde yıllarca taşınan bir hataya dönüşür.

Adım adım hesap

1. Sayaç listesini çıkarın. Her sayacın hangi bina ya da prosese gittiğini yazın. Tek sayaçtan beslenen ama farklı tesislere ait tüketim varsa paylaştırma kuralını şimdiden belirleyin.
2. On iki faturayı toplayın. Fatura dönemi takvim ayıyla örtüşmüyorsa yılın ilk ve son faturasını gün oranına göre bölün; aynı kuralı her yıl uygulayın.
3. Birim ve esası seçin. kWh mi m³ mü kullanacağınıza ve kWh ise hangi ısıl değer esasında olduğuna karar verin. Bu kararı yazılı hâle getirin.
4. Faktörü seçin. Faktörün kaynağı, sürümü, birimi ve esası faaliyet verinizle eşleşmeli. Genel kurallar için emisyon faktörü nasıl seçilir yazımıza bakın.
5. Çarpın ve toplayın. Emisyon (kg CO₂e) = Faaliyet verisi × Emisyon faktörü. Sayaç bazında hesaplayıp tesis toplamına çıkın; böylece hangi sayacın yükü taşıdığını görürsünüz.
6. Geçmiş yılları kontrol edin. Esas ya da faktör seti değiştiyse baz yılı aynı yöntemle yeniden hesaplamanız gerekebilir. Bunun kuralları baz yıl seçimi ve yeniden hesaplama yazımızda.

CO₂, CH₄ ve N₂O: hazır faktör neyi içerir?

Doğal gaz yanmasında emisyonun neredeyse tamamı CO₂'dir; az miktarda metan (CH₄) ve diazot monoksit (N₂O) de oluşur. Hazır faktör setlerinin bir kısmı üç gazı tek bir CO₂e değerinde birleştirir, bir kısmı ayrı satırlarda verir. Kontrol edilecekler:

• Faktör CO₂e ise hangi GWP sürümüyle hesaplandığı yazıyor mu, envanterin geri kalanıyla aynı mı?
• Ayrı satırlar kullanıyorsanız CH₄ ve N₂O'yu CO₂e'ye çevirmeyi unutmadınız mı?
• Faktör yalnız yanma emisyonunu mu, yoksa tedarik zincirini de mi içeriyor? Tedarik zinciri kısmı Kapsam 1'e girmez.

Sık yapılan hatalar

• Fatura kWh'ini net esaslı faktörle çarpmak ya da tam tersi.
• Düzeltilmemiş hacmi standart koşul için verilmiş m³ faktörüyle çarpmak.
• Tutarı tüketim sanmak: fatura toplamındaki TL, vergi ve bedel satırları faaliyet verisi değildir.
• Kojenerasyonu çift saymak: kendi ürettiğiniz elektriğin emisyonu zaten yakılan gazın içindedir; aynı elektriği ayrıca Kapsam 2'ye yazmayın.
• Yıl içinde yöntem değiştirmek: altı ay m³, altı ay kWh ile hesaplanan bir yıl karşılaştırılamaz hâle gelir.

Doğrulayıcı hangi kanıtı ister?

• Dönemi kapsayan bütün faturalar ve sayaç listesi
• Seçilen birim ve ısıl değer esasının yazılı gerekçesi
• Faktörün kaynağı, sürümü ve yılı
• Paylaştırma ya da dönem bölme kuralları
• Faturadan elle hesaplanmış bir kontrol satırı (kWh = m³ × ısıl değer ÷ 860)

Focuskarbon'da doğal gaz nasıl girilir?

Focuskarbon'un faktör kütüphanesinde doğal gaz için ayrı satırlar bulunur: metreküp başına, net ısıl değer esaslı kilovatsaat başına ve brüt ısıl değer esaslı kilovatsaat başına. Veri girişinde faturanızın birimine ve esasına uyan satırı seçersiniz; faktörün kaynağı ve sürümü kayıtla birlikte saklanır, böylece doğrulayıcıya hangi değeri neden kullandığınızı gösterebilirsiniz. Ücretsiz hesap açarak ilk tesisinizin faturalarını girebilir ya da envanter kurulumunu bizimle yapmak için danışmanlık sayfamıza göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Doğal gaz emisyonunu m³ ile mi kWh ile mi hesaplamalıyım?

İkisi de doğru sonuç verir, yeter ki faktör aynı birimde ve aynı ısıl değer esasında olsun. Fatura kWh'i dağıtım şirketinin ölçtüğü gerçek ısıl değeri içerdiği için çoğu zaman daha isabetlidir; m³ faktörü ise ortalama bir gaz bileşimini varsayar. Hangisini seçerseniz seçin, bütün yıllarda aynı yolu izleyin.

Faturadaki kWh üst ısıl değere mi alt ısıl değere mi dayanır?

Faturanızdaki ısıl değer satırının adına bakın. Satır üst ısıl değer olarak yazılmışsa fatura kWh'i brüt esaslıdır ve brüt esaslı bir faktörle çarpılmalıdır. Emin değilseniz dağıtım şirketinden yazılı teyit alın ve cevabı kanıt dosyasına ekleyin.

Üst ve alt ısıl değer karıştırılırsa ne kadar hata olur?

IPCC 2006 Kılavuzları doğal gazda alt ısıl değerin üst ısıl değerden yaklaşık yüzde 10 düşük olduğunu kabul eder. Esası karıştırmak doğal gaz kaleminde bu büyüklükte bir sapma doğurur; doğal gaz Kapsam 1'in en büyük kalemiyse fark toplam envantere de belirgin biçimde yansır.

Doğal gazın tedarik zinciri emisyonu Kapsam 1'e girer mi?

Hayır. Kendi kazanınızda yakılan gazın yanma emisyonu Kapsam 1'dir. Gazın çıkarılması, işlenmesi ve boru hattıyla taşınmasından gelen emisyon Kapsam 3'ün yakıt ve enerjiyle ilgili faaliyetler kategorisine yazılır.

Kiracısı olduğumuz binanın merkezi ısıtması Kapsam 1 sayılır mı?

Kazanı bina yönetimi işletiyorsa ve siz yalnızca ısıtma bedeli ödüyorsanız bu sizin Kapsam 1'iniz değildir. Seçtiğiniz konsolidasyon yaklaşımına göre satın alınan ısı ya da kiralanan varlık olarak değerlendirilir; kararınızı raporda açıkça yazın.