Soğutucu gaz kaçağı Kapsam 1'de nasıl hesaplanır? F-gaz emisyonu rehberi

Fabrikanın soğuk odasındaki chiller'a yılda iki kez servis gelir, teknisyen birkaç kilo gaz ekler ve fatura muhasebeye gider. Karbon envanterinde bu satır çoğu zaman hiç görünmez. Oysa soğutucu gazların küresel ısınma potansiyeli (GWP) yüksektir: sisteme eklenen birkaç kilogram, CO₂ eşdeğerine çevrildiğinde forklift yakıtıyla yarışan bir kaleme dönüşebilir. Soğutucu gaz kaçağı, Kapsam 1'de en sık atlanan kalemlerden biridir.

Bu yazıda soğutucu gaz kaçağının Kapsam 1'e nasıl yazıldığını, hangi hesap yönteminin hangi veriyle kurulduğunu, karışım gazların GWP'sinin nasıl bulunduğunu ve doğrulayıcının hangi kanıtı isteyeceğini anlatıyoruz. GWP değeri ya da varsayılan kaçak oranı vermiyoruz; çünkü doğru değer, kullandığınız IPCC raporu sürümüne ve ekipmanınıza bağlıdır. Envanterin genel akışı için kurumsal karbon ayak izi nasıl hesaplanır yazımıza bakabilirsiniz.

Soğutucu gaz kaçağı neden Kapsam 1'dir?

Kapsam 1, kuruluşun sahip olduğu ya da kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan atmosfere giden emisyonlardır. Soğutma devresinden sızan gaz yanma ürünü değildir; doğrudan sizin ekipmanınızdan atmosfere kaçar. Bu yüzden yakıt yakmanın yanında ayrı bir alt kategori olarak, kaçak emisyonlar başlığında raporlanır.

Sınır sorusu ekipmanın kimde olduğuna göre cevaplanır:

• Sahibi ve işleteni olduğunuz ekipman: Kapsam 1'dir.
• Kiraladığınız ama işlettiğiniz ekipman: operasyonel kontrol yaklaşımında genellikle Kapsam 1'e yazılır; seçtiğiniz konsolidasyon yaklaşımını raporda belirtin.
• Dışarıdan alınan soğuk zincir taşımacılığı: aracın soğutma ünitesi taşıyıcıya aittir; sizin için Kapsam 3'tür.
• Kiracısı olduğunuz binanın merkezi soğutması: bina yönetimi işletiyorsa sizin Kapsam 1'iniz değildir; satın alınan soğutma olarak ayrıca değerlendirilir.

Hangi ekipmanlar envantere girer?

İlk iş, gaz içeren bütün ekipmanın listesidir. Tipik bir üretim tesisinde liste beklenenden uzun çıkar:

• Ofis ve üretim alanındaki split klimalar, VRF sistemleri ve çatı tipi klima santralleri
• Chiller'lar, proses soğutma üniteleri ve kurutucular
• Soğuk oda ve depo soğutma sistemleri
• Isı pompaları
• Şirket araçlarındaki ve forkliftlerdeki klimalar, frigorifik araçların soğutma üniteleri (araç sizinse)
• Elektrik dağıtımındaki SF₆ gazlı şalt ekipmanı
• Gazlı yangın söndürme sistemleri

Her ekipman için etiketten üç bilgi alın: gazın adı, nominal şarj miktarı (kg) ve ekipmanın yeri. Amonyak ve CO₂ gibi doğal soğutucuların GWP'si çok düşüktür; yine de listede tutun, çünkü ekipman sayımının eksiksiz olduğunu gösterirler.

Temel formül ve GWP seçimi

Hesap tek bir çarpmadan oluşur:

Emisyon (kg CO₂e) = Kaçan gaz miktarı (kg) × Gazın GWP değeri

Zor kısım çarpma değil, iki girdinin her birini savunabilmektir.

GWP hangi kaynaktan alınır?

GWP değerleri IPCC değerlendirme raporlarında yayımlanır ve aynı gaz için raporlar arasında farklı değerler bulunur. Kural basittir: raporlama programınız ya da müşteriniz belirli bir sürüm istiyorsa onu kullanın; istemiyorsa bir sürüm seçin, bütün gazlarda ve bütün yıllarda aynı sürümü kullanın, raporda adını yazın. Faktör kaynağı ve sürüm kararının genel kurallarını emisyon faktörü nasıl seçilir yazımızda anlattık.

Karışım gazlar

Piyasadaki soğutucuların önemli bir kısmı tek bir gaz değil, iki ya da daha fazla bileşenin karışımıdır. Karışımın GWP'si, her bileşenin kütlece oranı ile kendi GWP değerinin çarpılıp toplanmasıyla bulunur. Bileşen oranlarını üreticinin güvenlik bilgi formundan alın, bileşen GWP'lerini envanterin geri kalanında kullandığınız sürümden seçin. Bir karışımı tek bileşeninin GWP'siyle hesaplamak, bu kalemdeki en yaygın sayısal hatadır.

Üç hesap yöntemi: hangi veriyle hangisi?

Kaçan miktarı doğrudan ölçemezsiniz; elinizdeki kayıtlardan geriye doğru bulursunuz. GHG Protokolü'nün soğutma ve iklimlendirme rehberliği, veri kalitesine göre üç yaklaşım tarif eder.

1. Kütle dengesi (satın alma ve stok bazlı)

Yıl boyunca tesise giren ve çıkan gazı takip eder. Mantığı şudur: yıl içinde kullanılan gazdan, yeni kapasiteye giden kısım düşülürse geriye kaçağı telafi etmek için eklenen miktar kalır.

Kaçak = (Yıl başı stok − Yıl sonu stok) + Satın alınan gaz − İade edilen ya da satılan gaz − Ekipman toplam şarj kapasitesindeki artış

Yeni bir chiller ilk şarjıyla devreye girdiyse kapasite artar ve bu miktar emisyon sayılmaz. Bir ekipman hurdaya çıktıysa ve gazı geri kazanılmadıysa kapasite düşer; geri kazanılmayan kısım emisyon olarak hesaba girer.

2. Servis ve dolum kayıtları

Satın almayı servis firması yapıyorsa elinizde stok bilgisi olmaz. Bu durumda servis formlarındaki eklenen gaz miktarı kullanılır: kaçağı telafi etmek için eklenen gaz, o dönemde kaçan gazın en iyi göstergesidir. Yeni kurulumdaki ilk şarj ve hurdaya ayırmadaki geri kazanım ayrıca kaydedilir.

3. Ekipman bazlı tahmin

Hiç kayıt yoksa ekipmanın nominal şarjı ile ekipman türüne özgü bir yıllık kaçak oranı çarpılır. Bu bir tarama yöntemidir; ilk envanterde kalemi görünür kılmak için kullanılır, sonraki yıl kayıt sistemi kurularak terk edilmelidir. Kullandığınız oranın kaynağını raporda yazın.

Yöntem	Gereken veri	Doğruluk	Ne zaman?
Kütle dengesi	Stok sayımı, satın alma ve iade kayıtları, kapasite değişimi	Yüksek	Gazı kendiniz satın alıp stokluyorsanız
Servis kayıtları	Her serviste eklenen kg, ilk şarj, geri kazanım	Orta-yüksek	Bakım dışarıdan yapılıyorsa
Ekipman bazlı tahmin	Ekipman listesi, nominal şarj, kaynaklı kaçak oranı	Düşük	Kayıt yoksa, yalnızca ilk yıl

Kanıt dosyası: doğrulayıcı neyi görmek ister?

Bu kalemde doğrulamanın ilk sorusu "bu kilogram nereden geldi?" olur. Hesabın yanına şu kayıtları bağlayın:

Kayıt	Kimden alınır?	Neyi kanıtlar?
Ekipman listesi ve etiket fotoğrafları	Teknik servis, bakım ekibi	Gaz türü ve nominal şarj
Servis ve dolum formları	Servis firması	Tarih, ekipman, eklenen gaz miktarı
Gaz satın alma faturaları	Satın alma, muhasebe	Giren gaz miktarı ve türü
Tüp stok sayımı	Depo	Yıl başı ve yıl sonu stok
Hurdaya ayırma ve geri kazanım tutanağı	Servis firması, bertaraf firması	Kapasiteden çıkan ve geri kazanılan gaz
Karışım gaz güvenlik bilgi formu	Gaz tedarikçisi	Bileşen oranları

Türkiye'de florlu sera gazlarına ilişkin yönetmelik, belirli ekipman sahiplerine sızıntı kontrolü ve kayıt tutma yükümlülüğü getirir. Bu yükümlülük kapsamında tuttuğunuz kayıtlar, karbon hesabının da ham maddesidir. Hangi ekipmanın kapsamda olduğunu ve kontrol sıklığını güncel yönetmelik metninden teyit edin.

Adım adım: ilk yıl F-gaz hesabı

1. Ekipmanı sayın: gaz içeren her ünitenin gaz adını, nominal şarjını ve yerini listeleyin.
2. Yöntemi seçin: stok ve satın alma kaydınız varsa kütle dengesi, yoksa servis kayıtları; ikisi de yoksa ekipman bazlı tahmin.
3. Kayıtları toplayın: servis formlarını, faturaları ve stok sayımlarını raporlama dönemine göre ayırın.
4. Kaçağı gaz bazında bulun: her gaz türü için kilogram cinsinden kaçağı ayrı hesaplayın; farklı gazları kilogramda toplamayın.
5. CO₂e'ye çevirin: her gazı kendi GWP'siyle, karışımları bileşen oranlarıyla çarpın.
6. Raporlayın: Kapsam 1 içinde kaçak emisyonlar satırına yazın; yöntemi, GWP sürümünü ve veri boşluklarını not edin.

Sık yapılan hatalar

• Satın alınan gazın tamamını emisyon saymak: stokta bekleyen ya da yeni ekipmanın ilk şarjına giden gaz kaçak değildir.
• Tüp ağırlığını gaz ağırlığı sanmak: faturada ya da formda yazan miktarın net gaz olduğundan emin olun.
• Dolum yoksa kaçak yok demek: fark edilmemiş kaçak da kaçaktır; kayıt boşluğunu açıkça not edin.
• Araç klimalarını ve SF₆'yı unutmak: bu kalemler bakım ekibinin değil filonun ve elektrik ekibinin kayıtlarındadır.
• Yıldan yıla GWP sürümü değiştirmek: aynı kaçak farklı sayı üretir. Sürüm değişikliğinin geçmiş yıllara nasıl yansıtılacağını baz yıl seçimi ve yeniden hesaplama yazımızda ele aldık.

Eski gazlar ve CBAM: ayrı tutulacak iki konu

R22 gibi ozon tabakasını incelten gazlar Montreal Protokolü kapsamında izlenir. GHG Protokolü bu gazların emisyonunu kapsam toplamlarının dışında, ayrı bir bilgi satırında raporlamayı önerir. Tesisinizde hâlâ bu tür gaz kullanan ekipman varsa, kaçağını hesaplayın ama hangi satıra yazdığınızı kullandığınız standarda göre gerekçelendirin.

CBAM tarafında durum daha nettir: hangi sera gazlarının hesaba girdiği ürün grubuna göre tüzüğün ekinde sayılır ve soğutucu gazlar bu listede yer almaz. Kurumsal envanterdeki F-gaz kaçağını ürün başına gömülü emisyon hesabına taşımayın; ürün grubunuz için güncel metni teyit edin.

Focuskarbon'da kaçak emisyon kayıtları

Focuskarbon'un emisyon faktörü kütüphanesinde yaygın soğutucu gazlar ve SF₆, Kapsam 1 altında Kaçak Emisyonlar kategorisinde kilogram birimiyle yer alır; her faktörün kaynağı ve GWP sürümü kütüphanede görünür. Kaçan miktarı kilogram olarak girdiğinizde kayıt CO₂e'ye çevrilir ve ISO 14064 raporuna taşınır. Kütüphanedeki sürümün kendi raporlama programınızın istediği sürümle aynı olduğunu kontrol edin; karışım gazlarda bileşen oranlarınızı dosyanıza ekleyin.

Panelinizi denemek için ücretsiz hesap açabilir, ekipman envanterini ve kayıt sistemini uzmanla birlikte kurmak isterseniz karbon ayak izi danışmanlığı sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Satın aldığımız soğutucu gazın tamamı emisyon mu sayılır?

Hayır. Satın alınan gazın bir kısmı tüpte stok olarak bekler ya da yeni bir ekipmanın ilk şarjına gider. Emisyon, sisteme kaybı telafi etmek için eklenen miktardır. Bu yüzden kütle dengesinde yıl başı ve yıl sonu stoku, iadeler ve ekipman kapasitesindeki değişim birlikte hesaba katılır.

Bu yıl hiç dolum yapılmadıysa kaçak sıfır mı yazılır?

Otomatik olarak değil. Dolum yapılmaması, kaçağın olmadığını değil, yıl içinde fark edilmediğini ya da telafi edilmediğini gösterebilir. Ekipmanın servis ve sızıntı kontrolü kayıtlarına bakın; kayıt yoksa bunu veri boşluğu olarak not edin.

Karışım soğutucu gazların GWP değeri nasıl bulunur?

Karışımın GWP'si, bileşenlerin kütlece oranlarıyla kendi GWP değerlerinin çarpılıp toplanmasıyla bulunur. Bileşen oranlarını üreticinin güvenlik bilgi formundan alın ve bileşen değerlerini envanterin geri kalanında kullandığınız IPCC raporu sürümünden seçin.

R22 gibi eski gazlar Kapsam 1 toplamına girer mi?

R22 gibi ozon tabakasını incelten gazlar Montreal Protokolü kapsamında izlenir. GHG Protokolü bu gazların emisyonunu kapsam toplamlarının dışında, ayrı bir bilgi satırında raporlamayı önerir. Kullandığınız standardın ve raporlama programınızın hükmünü kontrol edip seçiminizi raporda yazın.

Soğutucu gaz kaçağı CBAM beyanına girer mi?

CBAM'da hangi sera gazlarının hesaba katılacağı ürün grubuna göre tüzüğün ekinde sayılır ve soğutucu gazlar bu listede yer almaz. Kurumsal envanterdeki F-gaz kaçağını CBAM beyanına taşımayın; ürün grubunuz için güncel metni teyit edin.