CBAM'da çok ürünlü tesis: Emisyon ürünlere nasıl paylaştırılır?

CBAM beyanındaki temel sayı ürün başına gömülü emisyondur: bir ton ürünün taşıdığı ton CO₂e. Tesiste tek bir ürün üretiliyorsa hesap basittir; tesisin dönem emisyonunu üretim miktarına bölersiniz. Ama Türkiye'deki ihracatçı tesislerin çoğu böyle değildir. Aynı çatı altında birden çok CBAM ürünü, CBAM kapsamı dışında kalan ürünler, ortak bir kazan dairesi ve tek bir ana elektrik sayacı bulunur.

Bu durumda soru şudur: tesisin emisyonu hangi ürüne ne kadar yazılacak? Bu yazı, çok ürünlü bir tesiste emisyonun ürünlere nasıl paylaştırıldığını, hangi verinin gerektiğini ve doğrulayıcının neye baktığını anlatıyor. Gömülü emisyonun ne olduğunu henüz oturtmadıysanız önce gömülü emisyon ve CBAM beyanı yazımıza bakın.

Tesis toplamını tek ürüne yazınca ne olur?

En sık rastlanan hata, tesisin bütün Kapsam 1 ve Kapsam 2 emisyonunu tek bir CBAM ürününün üretim miktarına bölmektir. Sonuç üç biçimde bozulur:

• Aşırı beyan: CBAM dışı ürünlerin, ofisin ve yardımcı tesislerin emisyonu da CBAM ürününe yüklenir. Ürün olduğundan daha kirli görünür; AB'deki alıcınız da gereğinden fazla sertifika maliyeti hesaplar.
• Çift sayım: İki CBAM ürünü varsa ve her ikisi de tesisin tamamını alırsa, aynı emisyon iki kez beyan edilir.
• Savunulamaz sayı: Doğrulayıcı, sayının hangi sınırdan geldiğini sorduğunda "tesisin hepsi" cevabı kabul görmez.

Tersi de bir risktir. Ortak kaynakların emisyonunu hiçbir ürüne yazmazsanız eksik beyan olur. Doğru paylaştırma, tesisin emisyonunun ürünlere bir kez ve yalnızca bir kez dağıtılmasıdır.

Terim notu: paylaştırma ile ücretsiz tahsisatı karıştırmayın. Türkçede "tahsis" kelimesi iki ayrı kavram için kullanılıyor. Bu yazıdaki konu, emisyonun ürünlere paylaştırılmasıdır (İngilizce metinlerde "attribution" ya da "allocation"). Emisyon ticaret sistemlerinde devletin tesislere verdiği ücretsiz tahsisat ise bambaşka bir kavramdır; bir emisyon hakkıdır. Ücretsiz tahsisatın nasıl işlediğini Türkiye ETS pilot dönemi yazımızda anlattık. Raporlarınızda iki kavramı ayrı terimlerle yazın; aksi halde doğrulama görüşmesinde gereksiz bir karışıklık çıkar.

Sistem sınırı: tesisten üretim sürecine

CBAM metodolojisi emisyonu tesis düzeyinde bırakmaz, üretim süreçlerine indirir. Mantık şudur: tesis, her biri belirli bir ürün grubunu üreten süreçlere bölünür; her sürecin girdileri, çıktıları ve emisyon kaynakları ayrı tanımlanır. CBAM kapsamı dışındaki faaliyetler bu sınırların dışında kalır.

Pratikte ilk iş bir sistem sınırı şeması çizmektir. Şemada şunlar yer alır:

• Her üretim süreci ve ürettiği ürünler (GTİP/CN kodlarıyla; ürünün kapsamda olup olmadığını CBAM kapsamındaki GTİP kodları yazımızdaki yöntemle kontrol edin)
• Her emisyon kaynağı (kazan, fırın, jeneratör, proses) ve hangi sürece hizmet ettiği
• Sayaçlar: hangi yakıt ya da elektrik sayacı hangi kaynağı ölçüyor
• Sürece giren öncül malzemeler ve nereden geldikleri
• Sınırın dışında bırakılan faaliyetler ve gerekçesi

Bu şema, paylaştırmanın bütün geri kalanının dayanağıdır. Şema yoksa, hangi anahtarı seçerseniz seçin sayı havada kalır.

Emisyon kaynakları ve atama mantığı

Her emisyon kaynağı aynı şekilde paylaştırılmaz. Aşağıdaki tablo, çok ürünlü bir tesiste karşılaşılan başlıca kaynak türlerini ve her birinin genel atama mantığını özetliyor.

Kaynak türü	Örnek	Atama mantığı	Gereken veri
Sürece özgü doğrudan emisyon	Yalnızca bir hattı besleyen fırın, proses CO₂	Tamamı o sürece yazılır	Kaynağa ait yakıt ya da malzeme sayacı
Ortak yakma kaynağı	Birden çok hatta buhar veren kazan	Süreçlerin tükettiği ölçülebilir ısı oranında	Buhar ya da ısı alt sayacı; yoksa mühendislik hesabı
Elektrik tüketimi (dolaylı)	Ana trafo, ortak kompresör	Süreçlerin elektrik tüketimi oranında	Hat bazında elektrik alt sayaçları
Öncül malzeme	Başka bir tesisten gelen yarı mamul	Sürece giren miktar kadar, öncülün kendi gömülü emisyonuyla	Giren miktar + öncülün gömülü emisyon verisi

Dolaylı emisyonun hangi ürün gruplarında beyan yükümlülüğüne girdiği mevzuatta ayrıca tanımlıdır. Yine de elektrik verisini süreç bazında toplamak, kuralın değişmesi ya da alıcının talebi karşısında sizi hazırlıklı tutar.

Öncül malzeme verisini tedarikçiden nasıl isteyeceğinizi tedarikçiden emisyon verisi toplama yazımızda ayrıntılı anlattık.

Ortak kaynaklar için paylaştırma anahtarı nasıl seçilir?

Ortak bir kazanın ya da ortak bir elektrik sayacının emisyonunu süreçlere bölmek için bir anahtar gerekir. Anahtarlar savunulabilirlik sırasına göre şöyle dizilir:

1. Doğrudan ölçüm: Her sürecin aldığı buhar ya da elektrik alt sayaçla ölçülür. En güçlü seçenektir.
2. Mühendislik hesabı: Alt sayaç yoksa ekipman güçleri, çalışma saatleri ve verimlerden yapılan, belgelenmiş hesap.
3. Üretim miktarı oranı: Süreçlerin ürettiği ton oranında paylaştırma. Kolaydır ama süreçlerin enerji yoğunluğu farklıysa sonucu çarpıtır.

Ciro, satış fiyatı ya da çalışan sayısı gibi parasal veya idari anahtarlar fiziksel akışı yansıtmaz; CBAM hesabında savunulması zordur.

Resmî metodoloji bazı durumlar için belirli kurallar koyar. Kendi ürün grubunuza uygulanan kuralı Avrupa Komisyonu'nun CBAM uygulama düzenlemesinin eklerinden ve yayımladığı rehber belgelerden teyit edin. Seçtiğiniz anahtarı ve gerekçesini yazılı hâle getirin.

Aynı süreçten birden çok ürün çıkıyorsa

Bir süreç aynı ürün grubundan birkaç farklı ürün üretebilir; örneğin farklı çaplarda çubuk ya da farklı ebatlarda levha. Bu durumda süreç için tek bir yoğunluk hesaplanır: sürece atanmış emisyon, sürecin toplam üretim miktarına bölünür. Aynı süreçten çıkan ürünler çoğu durumda bu yoğunluğu paylaşır.

Bu yüzden asıl iş, ürün ürün paylaştırma yapmak değil, süreçleri doğru tanımlamaktır. Farklı ürün gruplarını aynı sürecin içine koyarsanız, yoğunluğu düşük ürün ile yüksek ürün aynı sayıyı alır ve ikisi de yanlış olur.

Temsili bir örnek

Aşağıdaki rakamlar yalnızca yöntemi göstermek için seçilmiş temsili değerlerdir; gerçek bir tesisin ya da sektörün verisi değildir.

Bir tesiste iki süreç var: A süreci CBAM kapsamındaki bir ürün grubunu üretiyor, B süreci CBAM dışında kalan bir ürünü üretiyor. Dönem içinde tesisin doğrudan emisyonu 10.000 tCO₂e:

• A sürecine özgü fırın: 6.000 tCO₂e
• B sürecine özgü kaynaklar: 2.000 tCO₂e
• Her iki sürece buhar veren ortak kazan: 2.000 tCO₂e

Buhar alt sayaçları, A sürecinin ısının %70'ini, B sürecinin %30'unu aldığını gösteriyor. Buna göre A sürecine 6.000 + 1.400 = 7.400 tCO₂e düşer. A süreci dönemde 20.000 ton üretmişse doğrudan yoğunluk 7.400 / 20.000 = 0,37 tCO₂e/ton olur.

Aynı tesis bütün emisyonu A ürününe yazsaydı yoğunluk 10.000 / 20.000 = 0,50 tCO₂e/ton çıkardı; doğru değerden yaklaşık %35 fazla. Kazanı ölçüm yerine üretim miktarı oranıyla bölseydi (A 20.000 ton, B 5.000 ton, yani %80) A'ya 7.600 tCO₂e düşer, yoğunluk 0,38 olurdu. Anahtar seçimi küçük görünür, ama her ton beyanda sertifika maliyetine dönüşür.

Doğrulayıcının göreceği kayıtlar

Gerçek veriyle beyan veriyorsanız paylaştırma yöntemi doğrulamanın merkezindedir. Şu kayıtları hazır tutun:

• Sistem sınırı şeması ve süreç tanımları
• Sayaç listesi: her sayacın ölçtüğü kaynak, kalibrasyon durumu ve okuma sıklığı
• Her ortak kaynak için kullanılan anahtar ve gerekçesi
• Mühendislik hesabı kullanıldıysa hesabın kendisi ve varsayımları
• Dönemler arasında yöntem değiştiyse değişikliğin kaydı ve sayıya etkisi
• Sınır dışı bırakılan faaliyetlerin listesi

Paylaştırma verisi eksik olduğu için gerçek veriden vazgeçip varsayılan değere dönmeyi düşünüyorsanız, iki yolun farkını varsayılan değer mi gerçek veri mi yazımızda karşılaştırdık.

Sık yapılan hatalar

• Ofis, depo ve sosyal tesislerin emisyonunu üretim sürecine yüklemek.
• Ortak kazanı unutmak: sürece özgü kaynakları sayıp ortak kaynağı kimseye yazmamak.
• Yıllık anahtarı çeyreğe uygulamak: ürün karışımı çeyrekten çeyreğe değişiyorsa anahtarın dayandığı veri de o döneme ait olmalı.
• Öncülü iki kez saymak: kendi tesisinizde üretip yine kendi sürecinizde kullandığınız yarı mamulün emisyonunu hem kendi sürecinde hem öncül olarak eklemek.
• Kapsam 3'ü eklemek: nakliye, ambalaj gibi değer zinciri emisyonları CBAM gömülü emisyonuna girmez.

Focuskarbon'da ürün payı

Focuskarbon'un CBAM modülünde gerçek yöntemle bir ürün eklerken tesisi ve çeyreği seçersiniz; sistem o çeyreğin onaylı Kapsam 1 ve Kapsam 2 kayıtlarını motordan çeker. Formdaki "ürünün tesis üretimindeki payı (%)" alanı, çekilen emisyonun hangi oranının bu ürüne yazılacağını belirler. Tesiste birden çok ürün varsa her ürün için payı girmezseniz her biri tesisin tamamını alır; form bu konuda uyarır.

Bu alan tek bir oran alır. Yukarıdaki örnekteki gibi sürece özgü ve ortak kaynakları ayrı ayrı paylaştırdıysanız, ya hesapladığınız toplam payı girin ya da doğrudan ve dolaylı emisyon alanlarına kendi hesapladığınız değerleri yazın. Teknisyen rolündeki kullanıcıların girdiği ürünler onaylanmadan beyana girmez. Denemek için ücretsiz hesap açabilir, sistem sınırı ve anahtar seçimini uzmanla birlikte kurmak isterseniz karbon ayak izi danışmanlığı sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Tesisimizde tek bir CBAM ürünü var, paylaştırma yapmamız gerekir mi?

Tesiste CBAM dışı üretim, ofis ya da başka faaliyetler de varsa evet. Tek CBAM ürünü olması, tesisin bütün emisyonunun o ürüne ait olduğu anlamına gelmez. CBAM dışı faaliyetlerin emisyonunu sınırın dışında bırakmanız gerekir.

Paylaştırmayı ciroya göre yapabilir miyiz?

Önerilmez. Ciro fiyatla değişir, emisyon ise fiziksel akışla. Önce ölçüme, sonra mühendislik hesabına, ancak bunlar yoksa üretim miktarına dayalı bir anahtar kullanın ve gerekçesini yazın.

Paylaştırma anahtarını her çeyrek değiştirebilir miyiz?

Ürün karışımı değiştikçe anahtarın dayandığı veri güncellenir, ama yöntemin kendisi tutarlı kalmalıdır. Yöntemi değiştirirseniz nedenini ve sayıya etkisini ayrıca kaydedin.

Öncül malzemenin emisyonunu tedarikçiden alamazsak ne olur?

Gerçek veri gelmeyen öncül için varsayılan değer kullanılabilir. Bu kalem toplam gömülü emisyonda büyükse sonucu yukarı çeker; o yüzden önce büyük öncüllerin tedarikçilerinden veri isteyin.

Kapsam 3 emisyonları paylaştırmaya girer mi?

Hayır. CBAM gömülü emisyonu doğrudan emisyon, elektrik kaynaklı dolaylı emisyon ve ilgili öncüllerin gömülü emisyonundan oluşur. Kurumsal envanterdeki Kapsam 3 kalemleri bu hesaba eklenmez.