Karbon Muhasebesi10 Kasım 2026· 7 dk okuma

Nakliye emisyonu nasıl hesaplanır? Ton-km, Kapsam 3 kategori 4 ve 9

Nakliye emisyonu Kapsam 3'ün kategori 4'üne mi 9'una mı yazılır? Teslim şartıyla ayrım, ton-km hesabı, yakıt ve mesafe yöntemi, faktör seçimi ve sık hatalar.

Bir üretim işletmesinin Kapsam 3 envanterinde nakliye çoğu zaman öne çıkan kalemlerden biridir: tedarikçiden gelen hammadde, depolar arası transfer, müşteriye giden sevkiyat, limana inen ihracat konteyneri. Kamyonlar sizin değildir, yakıt faturası elinize gelmez. Elinizde irsaliye, navlun faturası ve sözleşmedeki teslim şartı vardır. İyi haber şu ki bu belgelerden savunulabilir bir hesap çıkarmak mümkündür.

Bu yazıda nakliyenin hangi kapsama ve hangi Kapsam 3 kategorisine yazılacağını, kategori 4 ile 9'u ayıran kuralı, ton-km hesabının nasıl kurulacağını ve faktör seçerken nelere dikkat edilmesi gerektiğini anlatıyoruz. Sayısal emisyon faktörü vermiyoruz; doğru değer seçtiğiniz kaynağa, sürüme ve taşıma türüne bağlıdır. Kendi araçlarınızın yakıtını hareketli yanma Kapsam 1 yazımızda ayrıca ele aldık.

Nakliye emisyonu hangi kapsama girer?

İlk soru aracın kimin kontrolünde olduğudur. Sizin sahip olduğunuz ya da işlettiğiniz araçların yakıtı Kapsam 1'dir. Dış bir taşıyıcının aracıyla yapılan her taşıma ise Kapsam 3'tür ve GHG Protokolü bunu iki kategoriye ayırır: kategori 4, yukarı akış taşıma ve dağıtım ile kategori 9, aşağı akış taşıma ve dağıtım.

DurumKapsam ve kategori
Kendi kamyonunuzla yaptığınız sevkiyatKapsam 1, hareketli yanma
Satın aldığınız malın tedarikçiden tesisinize taşınması (dış araçla)Kapsam 3, kategori 4
Bedelini sizin ödediğiniz, müşteriye giden sevkiyatKapsam 3, kategori 4
Kendi tesisleriniz arasında dış firmayla yapılan transferKapsam 3, kategori 4
Satın aldığınız dış depolama hizmetiKapsam 3, kategori 4
Bedelini müşterinin ödediği, satılan ürünün taşınmasıKapsam 3, kategori 9
Satılan ürünün sizden sonraki depolama ve perakende aşamasıKapsam 3, kategori 9
Personelin iş seyahatiKapsam 3, kategori 6 (yük taşıma değildir)

Kategori 4 ile 9'u ayıran kural: bedeli kim ödüyor?

Gelen lojistikte durum basittir: satın aldığınız malın birinci kademe tedarikçiden size taşınması kategori 4'tür. Karışıklık giden lojistikte çıkar. GHG Protokolü'nün Kapsam 3 standardı burada ödeme ölçütünü kullanır. Satılan ürünün taşımasını siz satın aldıysanız bu bir hizmet alımıdır ve kategori 4'e yazılır. Taşımayı müşteri ödüyor ve organize ediyorsa kategori 9'a yazılır.

Pratikte bu bilgi sözleşmedeki teslim şartında saklıdır:

  • Alıcının ana taşımayı organize ettiği şartlar (örneğin EXW ve FCA): sizden sonraki taşıma müşterinin işidir, sizin için kategori 9'dur.
  • Satıcının varış noktasına kadar taşıdığı şartlar (örneğin DAP ve DDP): taşımayı siz satın alırsınız, kategori 4'tür.
  • Navlunun bir noktaya kadar satıcıda kaldığı şartlar (örneğin CFR ve CIF): deniz bacağına kadar olan kısım sizde, varış limanından sonrası alıcıdadır. Bacakları ayırın.

Kategori 9 hesabında müşterinin taşımasına dair veriniz çoğu zaman sınırlıdır. Varış noktası ve taşıma türü için makul bir varsayım kurun, varsayımı yazın ve her yıl aynı mantıkla uygulayın.

Ton-km nedir, nasıl hesaplanır?

Ton-km, taşınan yükün kütlesi ile kat edilen mesafenin çarpımıdır. Bir ton yükün bir kilometre taşınması bir ton-km eder. Hesap iki satırdır:

  • Taşıma işi (ton-km) = Yük (ton) × Mesafe (km)
  • Emisyon (kg CO₂e) = Taşıma işi (ton-km) × Emisyon faktörü (kg CO₂e/ton-km)

Örneğin 18 ton yük 350 km taşınırsa taşıma işi 6.300 ton-km olur. Bu sayı seçtiğiniz taşıma türüne ve araç sınıfına ait faktörle çarpılır. Ton-km'nin güzel yanı, parsiyel yükte paylaştırmayı kendiliğinden yapmasıdır: aynı kamyonda 4 ton yükünüz varsa yalnızca kendi 4 tonunuz için hesap yaparsınız.

Yük: hangi kütle?

Araçta taşınan gerçek kütleyi esas alın. Palet ve ambalaj da yer kaplar ve taşınır. İrsaliyedeki brüt ağırlık çoğu zaman en kolay ulaşılan veridir. Hangi tanımı seçerseniz seçin bütün sevkiyatlarda aynısını kullanın. Çok hafif ama hacimli yüklerde kütle, araç kapasitesindeki gerçek payınızı olduğundan düşük gösterebilir; bu durumu yöntem notunda belirtin.

Mesafe: hangi güzergah?

Karayolunda kuş uçuşu mesafe değil, gerçek güzergah mesafesi kullanılır; bir rota planlayıcısı ya da taşıyıcının sefer kaydı yeterlidir. Denizde liman ile liman arası mesafe esas alınır. Çok modlu bir sevkiyatta her bacağı ayrı satır olarak hesaplayın: fabrikadan limana kamyon, limandan limana gemi, varış limanından depoya yine kamyon.

Üç yöntem: yakıt, mesafe, harcama

YöntemGereken veriNe zaman kullanılır
Yakıt bazlıTaşıyıcının sizin seferiniz için yaktığı yakıtAraç size tahsisliyse ve taşıyıcı yakıt verisini paylaşıyorsa; en isabetli yol
Mesafe bazlıYük, mesafe, taşıma türü ve araç sınıfıÇoğu sevkiyat için standart yol
Harcama bazlıNavlun tutarı ve sektör ortalaması faktörüTon ve mesafe verisi hiç yoksa; son çare

Harcama bazlı yöntem fiyattan emisyon tahmin ettiği için navlun fiyatı yükseldiğinde emisyon da yükselmiş gibi görünür. Bu yüzden büyük taşıma kalemlerinde ilk fırsatta mesafe bazlı yönteme geçin. İki yaklaşımın genel farkını Kapsam 3 harcama bazlı mı aktivite bazlı mı yazımızda anlattık.

Faktör seçerken nelere bakılır?

  • Taşıma türü ve araç sınıfı: karayolu, demiryolu, deniz ve hava arasındaki fark büyüktür. Karayolunda da kamyon, çekici ve hafif ticari araç ayrı faktörlerle hesaplanır.
  • Doluluk varsayımı: ton-km faktörleri belirli bir ortalama doluluk ve boş dönüş payı varsayar. Aracınız sürekli tam dolu ya da yarı boş gidiyorsa ortalama faktör sizi temsil etmeyebilir.
  • Soğutmalı taşıma: soğuk zincirde soğutma ünitesi ek yakıt ya da kaçak demektir. Bunu karşılayan bir faktör ya da taşıyıcı verisi arayın.
  • Sınır: faktörün yalnızca araçta yanan yakıtı mı, yoksa yakıtın üretimi ve dağıtımını da mı kapsadığına bakın. Envanterin geri kalanıyla aynı sınırı kullanın.
  • Kaynak, sürüm ve yıl: bütün taşıma satırlarında aynı kaynağın aynı sürümünü kullanın. Genel kurallar için emisyon faktörü nasıl seçilir yazımıza bakın.

Taşıma zinciri emisyonu için uluslararası yöntem çerçeveleri de vardır: ISO 14083 standardı ve sektörün yaygın kullandığı GLEC Çerçevesi. Taşıyıcınız verisini bu çerçevelerden biriyle hesaplıyorsa, hangi sınırı ve hangi dönemi kapsadığını sorarak doğrudan kullanabilirsiniz.

Adım adım hesap

  1. Sevkiyat listesini çıkarın. İrsaliye ve ERP kayıtlarından gelen ve giden bütün sevkiyatlar: tarih, çıkış ve varış noktası, ağırlık, taşıyıcı.
  2. Kapsamı ve kategoriyi belirleyin. Kendi aracınız mı, dış taşıyıcı mı? Giden sevkiyatta teslim şartına bakın ve kategori 4 ile 9'u ayırın.
  3. Bacakları ayırın. Çok modlu sevkiyatı taşıma türüne göre satırlara bölün.
  4. Yük ve mesafeyi girin. Ton-km'yi satır bazında hesaplayın.
  5. Yöntemi seçin. Yakıt verisi varsa yakıt bazlı, yoksa mesafe bazlı; hiçbiri yoksa harcama bazlı. Yöntemi her satırda işaretleyin.
  6. Faktörü eşleştirin ve çarpın. Taşıma türü ve araç sınıfına uygun faktörü kaynağıyla birlikte kaydedin.
  7. Kanıt dosyasını kapatın. İrsaliye örnekleri, mesafe kaynağı, teslim şartı listesi ve faktör kaynağı.

Sık yapılan hatalar

  • Kendi aracını Kapsam 3'e yazmak: kendi filonuzun yakıtı Kapsam 1'dedir; aynı seferi ton-km ile tekrar saymak çift sayımdır.
  • Kategori 1 ile çakışma: malı beşikten kapıya bir faktörle ya da teslim dahil tedarikçi verisiyle hesaplıyorsanız taşıma o rakamın içinde olabilir.
  • Kuş uçuşu mesafe: karayolu taşımasını olduğundan kısa gösterir.
  • İhracatta yalnızca yurt içi bacağı saymak: deniz ya da kara bacağı bedelini siz ödüyorsanız o da sizin kategori 4'ünüzdür.
  • Nakliyeyi CBAM'a eklemek: taşıma, CBAM gömülü emisyon hesabına girmez; kurumsal envanterde kalır.

Taşıyıcıdan hangi veriyi istemelisiniz?

En büyük birkaç taşıyıcınızla başlayın ve şunları isteyin: sefer bazında yük ve mesafe, kullanılan araç sınıfı, mümkünse sizin seferlerinize ait yakıt tüketimi, emisyon verisi veriyorlarsa hesap yöntemi, sınırı ve dönemi. Belgesiz bir taşıyıcı rakamı, belgeli bir ikincil faktörden daha zayıf kanıttır. Talep yazısında dönemi, birimleri ve hesap sınırını açıkça tanımlayın; aksi halde farklı taşıyıcılardan gelen rakamlar birbiriyle toplanamaz.

Focuskarbon'da nakliye nasıl girilir?

Focuskarbon'un Kapsam 3 modülünde GHG Protokolü'nün 15 kategorisi ayrı ayrı yer alır; kategori 4 (yukarı akış taşıma ve dağıtım) ile kategori 9 (aşağı akış taşıma ve dağıtım) ayrı seçilir. Aktivite bazlı kayıtta miktarı, birimi (ton-km gibi) ve birim başına faktörü girersiniz. Veri kalitesi seçimi zorunludur, faktör kaynağı için ayrı bir alan vardır. Taşıyıcınızdan birincil veri toplamak için tedarikçi anketi bağlantısı gönderebilirsiniz; gelen yanıt onay bekleyen bir Kapsam 3 kaydına dönüşür. Faktör kütüphanesinde de karayolu (ağır kamyon ortalaması, çekici, kamyon), demiryolu, konteyner gemisi ve uzun mesafe hava kargo için ton-km bazlı, hafif ticari araç için km bazlı taşıma satırları bulunur; bir kısmı kütüphanede yaklaşık değer olarak işaretlidir. Ücretsiz hesap açarak sevkiyat verinizi girebilir, kategori ayrımını ve taşıyıcı veri talebini birlikte kurmak için danışmanlık sayfamıza göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Nakliye bedelini müşteri ödüyorsa bu emisyon bizim envanterimize girer mi?

Girer, ama kategori 9 olarak. Sattığınız ürünün müşteriye taşınmasını müşteri ödüyor ve organize ediyorsa bu taşıma sizin için aşağı akış taşıma ve dağıtım kategorisidir. Bedelini siz ödediğiniz taşıma ise kategori 4'e yazılır. Aynı sevkiyatı iki kategoride birden saymayın.

Ton-km hesabında yük brüt mü net mi alınır?

Taşınan gerçek kütleyi esas almak gerekir; palet ve ambalaj da araçta yer kaplar ve taşınır. Hangi tanımı seçerseniz seçin bütün sevkiyatlarda ve bütün yıllarda aynı tanımı kullanın, seçiminizi de yöntem notuna yazın.

Tedarikçinin fiyatına dahil olan taşıma nereye yazılır?

Satın aldığınız malın tedarikçiden size taşınması, sizin aracınızla yapılmıyorsa kategori 4'tür. Ancak malın emisyonunu kategori 1'de beşikten kapıya bir faktörle ya da tedarikçinin teslim dahil ürün verisiyle hesaplıyorsanız, taşıma o rakamın içinde olabilir. Bu durumda taşımayı ayrıca eklemeden önce faktörün sınırını kontrol edin.

Kendi tırlarımızla yaptığımız sevkiyat Kapsam 3 müdür?

Hayır. Sahip olduğunuz ya da işlettiğiniz araçların yaktığı yakıt Kapsam 1'in hareketli yanma kalemidir. Bu sevkiyatları ton-km ile Kapsam 3'e ayrıca yazmak çift sayım olur.

Nakliye emisyonu CBAM beyanına girer mi?

Girmez. CBAM'daki gömülü emisyon, üretim sürecinin doğrudan emisyonu, elektrik kaynaklı dolaylı emisyon ve ilgili öncül malzemelerin gömülü emisyonundan oluşur. Ürünün taşınmasından gelen emisyon kurumsal envanterin Kapsam 3 kalemidir.

TAHMİN ETME, TART
Tesisinin karbonunu ölç, CBAM'a hazır ol.

Kurulumu ve ilk beyanı tek başına yürütmek istemiyorsan karbon ayak izi danışmanlığı sayfasında sürecin yedi adımı ve her adımın çıktısı yazılı. Hangi çıktının ücretsiz planda taslak filigranıyla, hangisinin imzalı indiğini özellik ve plan karşılaştırmasında satır satır görebilirsin.

14 gün ücretsiz →
İLGİLİ KAYITLAR
Karbon Muhasebesi03 Kasım 2026

Hareketli yanma Kapsam 1: araç ve forklift yakıtı nasıl hesaplanır?

Karbon Muhasebesi29 Ekim 2026

Doğal gaz emisyonu nasıl hesaplanır? m³, kWh ve üst/alt ısıl değer rehberi

FOCUSKARBON · DEFTERfocuskarbon.com