Kapsam 3 emisyonu harcama bazlı mı, aktivite bazlı mı hesaplanır?

Kapsam 1 ve 2 hesabı çoğu işletmede birkaç hafta içinde oturur: yakıt faturası, sayaç okuması, elektrik tüketimi. Kapsam 3'e gelindiğinde tablo değişir. Satın alınan hammadde, ambalaj, nakliye, hizmet, atık, iş seyahati… Yüzlerce tedarikçi ve binlerce fatura satırı vardır; ama elinizde çoğu zaman yalnızca ne kadar para ödediğiniz bilgisi bulunur.

Bu noktada herkes aynı soruyu sorar: Kapsam 3'ü satın alma tutarından mı hesaplayalım, yoksa ton, kilometre, adet gibi fiziksel miktarlardan mı? Bu yazı iki yolun nasıl çalıştığını, hangisinin nerede savunulabilir olduğunu ve ikisini birlikte kullanan pratik bir yaklaşımı anlatıyor. Kapsam ayrımının kendisini henüz oturtmadıysanız önce kurumsal karbon ayak izi hesaplama yazımıza bakın.

Kapsam 3 neden ayrı bir yöntem sorusu doğurur?

Kapsam 3, kuruluşun kendi sahip olmadığı ya da kontrol etmediği kaynaklardan, yani değer zincirinden gelen dolaylı emisyonlardır. GHG Protokolü bu alanı 15 kategoriye ayırır: sekizi tedarik tarafında (satın alınan mal ve hizmetler, sermaye malları, gelen lojistik, atık, iş seyahati, çalışan ulaşımı gibi), yedisi satış sonrası tarafta (giden lojistik, satılan ürünlerin kullanımı ve ömür sonu gibi).

Kapsam 1 ve 2'de emisyonun kaynağı sizin tesisinizdedir; ölçümü siz yaparsınız. Kapsam 3'te kaynak başkasının tesisindedir. Veri ya tedarikçiden gelir ya da bir tahmin modeliyle üretilir. Hangi tahminin kullanılacağı, sonucun hem büyüklüğünü hem de güvenilirliğini belirler.

Önemli bir sınır notu: Kapsam 3, CBAM beyanındaki gömülü emisyon hesabına girmez. Kapsam 3 hesabı kurumsal envanter, TSRS ve CSRD gibi raporlama çerçeveleri ile müşteri taleplerini karşılamak içindir.

Dört hesaplama yöntemi: kısa bir harita

GHG Protokolü'nün Kapsam 3 hesaplama rehberi, özellikle "satın alınan mal ve hizmetler" kategorisi için dört yöntem tarif eder. Günlük dilde bunlar "harcama bazlı" ve "aktivite bazlı" diye ikiye indirilir; ama aktivite tarafının kendi içinde üç kademesi vardır.

Yöntem	Girdi verisi	Faktör kaynağı	Güvenilirlik
Tedarikçiye özgü	Tedarikçinin ürününüz için bildirdiği ürün başına emisyon	Tedarikçinin kendi ölçümü (tercihen doğrulanmış)	En yüksek
Hibrit	Tedarikçinin kendi Kapsam 1-2 verisi + sizin satın aldığınız miktar; eksik girdiler ikincil veriyle	Tedarikçi verisi + ortalama faktörler	Yüksek-orta
Ortalama veri (aktivite bazlı)	Fiziksel miktar: ton, m³, ton-km, adet	Sektör ortalaması ya da yaşam döngüsü veritabanı faktörü	Orta
Harcama bazlı	Satın alma tutarı (para)	Çevresel genişletilmiş girdi-çıktı (EEIO) modeli faktörü	En düşük

Yukarıdan aşağı inildikçe veri toplamak kolaylaşır ama sonuç, sizin gerçek tedarik zincirinizden uzaklaşıp bir ekonomi ortalamasına yaklaşır.

Harcama bazlı yöntem nasıl çalışır?

Formül tek satırdır: satın alma tutarı × harcama bazlı emisyon faktörü (kg CO₂e / para birimi). Faktör, bir ekonomideki sektörlerin birbirinden ne satın aldığını ve ne kadar emisyon ürettiğini modelleyen EEIO veritabanlarından gelir. Yani "bu sektörden bir birim paralık alım, ortalamada şu kadar emisyon taşır" varsayımıdır.

Güçlü yanları gerçektir:

• Hızlıdır. Muhasebe ya da satın alma sisteminden alınan bir dökümle, bütün tedarik harcaması birkaç gün içinde kategorilere ayrılabilir.
• Kapsamlıdır. Hiçbir kalem dışarıda kalmaz; fiziksel verisi olmayan hizmet alımları da hesaba girer.
• Sıcak noktayı gösterir. Hangi kategorinin toplamı sürüklediğini ilk turda görürsünüz.

Zayıf yanları da o kadar nettir:

• Fiyat, emisyon değildir. Tedarikçi fiyatı artırdığında ya da kur yükseldiğinde, fiziksel olarak hiçbir şey değişmeden hesaplanan emisyon artar. Yüksek enflasyonlu dönemlerde bu etki yıllar arası kıyası anlamsızlaştırabilir.
• Tedarikçi farkını görmez. Düşük emisyonlu bir tedarikçiye geçtiğinizde, aynı tutarı ödüyorsanız sonuç değişmez. Yani azaltım çabanız raporda görünmez.
• Faktör, sizin ülkeniz ve yılınız için olmayabilir. Hangi modelin, hangi ülke tablosunun ve hangi yılın kullanıldığını yazmazsanız sayı doğrulanamaz.

Pratik not: tutarları vergiler hariç, tek bir para birimine ve faktörün baz yılına göre tutarlı biçimde çevirin. Bu dönüşüm kuralını yazılı hâle getirin; ertesi yıl aynı kuralı uygulamazsanız fark yöntemden gelir, emisyondan değil.

Aktivite bazlı yöntem nasıl çalışır?

Burada formül fiziksel miktar × o malzemeye ya da hizmete özgü emisyon faktörü şeklindedir. Örneğin satın alınan ton çelik, ton plastik granül, taşınan ton-km, bertarafa giden ton atık.

Avantajı, sonucun gerçek fiziksel akışa bağlı olmasıdır: fiyat oynasa da miktar değişmediyse emisyon değişmez. Malzeme değiştirdiğinizde (örneğin geri dönüştürülmüş girdiye geçtiğinizde) farklı bir faktör seçerek etkiyi gösterebilirsiniz.

Bedeli veri toplamaktır. Miktar bilgisi çoğu zaman irsaliyede, depo giriş kaydında ya da ERP'nin malzeme modülündedir; muhasebe dökümünde değildir. Birimler de karışıktır: aynı malzeme bir tedarikçide ton, ötekinde adet ya da rulo olarak gelir. Birim dönüşüm tablosu kurmak bu yöntemin görünmeyen işidir.

En üst kademe, tedarikçinin ürün başına kendi hesapladığı emisyondur. Bu veriyi nasıl isteyeceğinizi, hangi formatta alacağınızı ve gelen veriyi nasıl kontrol edeceğinizi tedarikçiden emisyon verisi toplama yazımızda ayrıntılı anlattık. Yazı CBAM için yazıldı, ama talep ve doğrulama mantığı Kapsam 3 için de aynıdır.

Hangi kalemde hangi yöntem? Karar çerçevesi

Doğru cevap "biri ya da öteki" değil, kalem bazında karma bir yaklaşımdır. Aşağıdaki soru sırası çoğu işletmede işe yarar:

1. Kalem toplamda büyük mü? İlk turu harcama bazlı yapıp kategorileri büyükten küçüğe sıralayın. Toplamın büyük kısmını oluşturan birkaç kalem, daha iyi veriyi hak eder.
2. Fiziksel miktar elinizde mi? İrsaliye ya da ERP'de ton, m³, ton-km varsa, o kalemi aktivite bazlıya taşıyın.
3. Tedarikçi veri verebilir mi? Büyük ve stratejik tedarikçilerden ürün başına emisyon isteyin; gelirse tedarikçiye özgü yönteme geçin.
4. Kalemi azaltım planında hedefliyor musunuz? Hedeflediğiniz kalem harcama bazlı kalırsa azaltımı hiçbir zaman gösteremezsiniz. Bu kalemleri öncelikle aktivite ya da tedarikçi verisine taşıyın.
5. Geri kalan uzun kuyruk: küçük ve dağınık alımlar (ofis malzemesi, küçük hizmetler) harcama bazlı kalabilir. Bu savunulabilir bir tercihtir; yeter ki gerekçesi yazılı olsun.

Dördüncü madde özellikle önemlidir. Karbon azaltım planı hazırlıyorsanız, tedarik zinciri önlemlerinin etkisi ancak aktivite ya da tedarikçi verisiyle ölçülebilir.

Temsili bir örnek: aynı kalem, iki farklı sonuç

Aşağıdaki rakamlar yalnızca yöntemi göstermek için uydurulmuş temsili değerlerdir; gerçek faktör ya da fiyat değildir.

Bir üretici, ambalaj kartonu için iki yıl üst üste aynı miktarda (diyelim 100 ton) alım yapıyor. İkinci yıl tedarikçi fiyatı yükseliyor, ödenen tutar da artıyor.

• Harcama bazlı hesapta faktör sabit kaldığı için hesaplanan emisyon, ödenen tutarla aynı oranda artar. Rapor "ambalaj emisyonumuz yükseldi" der.
• Aktivite bazlı hesapta 100 ton × aynı malzeme faktörü iki yılda da aynı sonucu verir. Fiziksel olarak hiçbir şey değişmemiştir.

Üçüncü yıl firma geri dönüştürülmüş içerikli kartona geçiyor ve aynı tutarı ödüyor. Harcama bazlı hesap hiçbir fark göstermez; aktivite bazlı hesapta ise farklı malzeme faktörü seçildiği için azaltım görünür. İki yöntem arasındaki farkın özeti budur: biri paranızı, öteki malzemenizi izler.

Yöntem değişikliği ve baz yıl

Bir kalemi harcama bazlıdan aktivite bazlıya taşıdığınızda, o kalemin emisyonu yöntem değiştiği için değişir; gerçek bir azaltım ya da artış olmadan. Bunu hedefe karşı ilerleme gibi raporlamak yanıltıcıdır.

Doğru yol, yöntem değişikliğinin etkisini ayrı göstermek ve anlamlıysa baz yılı aynı yöntemle yeniden hesaplamaktır. Hangi değişikliğin yeniden hesaplamayı tetiklediğini ve eşiğin nasıl yazılı hâle getirileceğini baz yıl seçimi ve yeniden hesaplama yazımızda anlattık.

Her Kapsam 3 kaydında şu üç bilgiyi tutun:

• Yöntem: tedarikçiye özgü, hibrit, ortalama veri ya da harcama bazlı.
• Faktör kaynağı: veritabanının ya da tedarikçi belgesinin adı, sürümü ve yılı.
• Veri kalitesi notu: birincil veri mi, ikincil veri mi, tahmin mi?

Raporlamada Kapsam 3 yöntemi neden sorulur?

Kapsam 3'ün nerede zorunlu hâle geldiğini karbon ayak izi hesaplama zorunlu mu yazımızda tesis, şirket ve ürün ayrımıyla ele aldık. Sürdürülebilirlik raporlaması tarafında Kapsam 3 emisyonlarının açıklanması beklenir ve kullanılan ölçüm yaklaşımı, girdiler ve varsayımlar da sorgulanır. TSRS 1 ile TSRS 2'nin kapsamını ve farkını Focus Academy'nin TSRS yazısında bulabilirsiniz.

Pratikte güvence veren taraf, müşteri ya da banka aynı şeyi sorar: bu sayının ne kadarı ölçüm, ne kadarı tahmin? Toplamın hangi payının tedarikçi verisinden, hangi payının harcama bazlı tahminden geldiğini gösterebilmek, tek bir toplam rakamdan daha çok güven verir.

Focuskarbon'da Kapsam 3 kaydı

Focuskarbon'un Scope 3 modülü bu karma yaklaşım için kuruldu. Her kayıt 15 GHG Protokolü kategorisinden birine bağlanır ve harcama bazlı ya da aktivite bazlı girilir. Her kayıtta veri kalitesi (tedarikçiye özgü, ortalama ya da harcama bazlı tahmin) ve faktör kaynağı alanı vardır. Gösterge faktörle yapılan harcama bazlı kayıtlar otomatik olarak "tahmini" diye işaretlenir. Sıcak nokta haritası hangi kategorinin toplamı sürüklediğini, kategori kapsamı göstergesi de 15 kategoriden hangilerinin dolu olduğunu gösterir.

Tedarikçiye özgü veri için panelden üyeliksiz bir anket linki oluşturup tedarikçiye gönderebilirsiniz. Tedarikçinin girdiği birim emisyon, doğrudan sizin Kapsam 3 kaydınıza düşer. Denemek için ücretsiz hesap açabilir, kategori seçimi ve yöntem kararlarını uzmanla birlikte yürütmek isterseniz karbon ayak izi danışmanlığı sayfamıza göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Harcama bazlı Kapsam 3 hesabı kabul edilir mi?

Başlangıç ve uzun kuyruk için kabul gören bir yöntemdir; GHG Protokolü de tarif eder. Ama en düşük güvenilirlikteki yöntemdir. Büyük kalemleri zamanla aktivite ya da tedarikçi verisine taşımanız ve hangi kalemde hangi yöntemi kullandığınızı yazmanız beklenir.

Bütün kalemleri aynı yöntemle mi hesaplamalıyız?

Hayır. Kalem bazında karma yaklaşım normaldir. Önemli olan her kaydın yöntemini, faktör kaynağını ve veri kalitesini belgelemek ve yıllar arasında tutarlı kalmaktır.

Harcama bazlı faktörü nereden bulabiliriz?

Çevresel genişletilmiş girdi-çıktı (EEIO) veritabanlarından. Faktörün hangi ülke, hangi yıl ve hangi para birimi için üretildiğine dikkat edin; kaynak adını ve sürümünü kayda geçirin. Rastgele bir internet tablosundan alınmış, kaynağı belirsiz faktör doğrulamada ilk elenen veridir.

Yöntemi değiştirdik, emisyonumuz düştü. Bunu azaltım diye raporlayabilir miyiz?

Hayır. Yöntem değişikliğinden gelen fark gerçek bir azaltım değildir. Etkiyi ayrı gösterin ve anlamlıysa baz yılı yeni yöntemle yeniden hesaplayın.