Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi (ETS): Pilot dönemde tesisiniz ne yapmalı?

Türkiye’nin ilk ulusal karbon fiyatlama mekanizması olan Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) pilot dönemine girdi. Sanayide bu haber çoğunlukla tek bir cümleyle özetleniyor: “Pilot dönemde tahsisatlar ücretsiz, yani şimdilik bize bir maliyeti yok.”

Bu cümlenin ilk yarısı doğru, ikinci yarısı tehlikeli. Pilot dönemde parasal yükümlülük hafif, veri yükümlülüğü ağırdır. Ve karbon piyasalarında kural şudur: ücretlendirme başladığında faturanızı belirleyen şey o günkü karbon fiyatı değil, yıllar önce kurduğunuz ölçüm altyapısının kalitesidir. Ölçemediğiniz her ton, ihtiyatlı varsayılan değerle ölçülür — ve varsayılan değer her zaman aleyhinizedir.

Bu yazı, pilot dönemi bir bekleme odası değil bir kurulum penceresi olarak ele alıyor: tesisinizin bugün hangi hattı kurması gerektiğini sırasıyla anlatıyor.

ETS nedir, neden şimdi geldi?

ETS, “üst sınır ve ticaret” (cap and trade) mantığıyla çalışır. Devlet toplam emisyon için bir tavan belirler, bu tavanı tahsisatlara böler ve kapsamdaki tesislere dağıtır. Her tesis, yıl sonunda saldığı her ton CO₂ eşdeğeri için bir tahsisat teslim etmek zorundadır. Elinde fazla tahsisat kalan satar, açığı olan piyasadan satın alır. Böylece emisyon azaltmak, tesis için soyut bir sorumluluk olmaktan çıkıp ölçülebilir bir gelir-gider kalemine dönüşür.

Sistemin yasal dayanağı 7552 sayılı İklim Kanunu’dur; kanun 9 Temmuz 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kanun, kapsamdaki işletmeler için sera gazı emisyon izni alma zorunluluğu getirmiş ve ETS’nin kurumsal çerçevesini çizmiştir. Sistemin işleyiş ayrıntıları ise ikincil mevzuatla düzenlenmektedir.

Burada dürüst olmak gerekiyor: ETS Yönetmeliği’nin metni kamuoyu görüşüne açılmış, kapsam ve takvim tartışılmıştır; nihai düzenlemede eşik, sektör listesi ve tarihlerin değişme ihtimali vardır. Bu yüzden aşağıdaki sayıları bir ezber olarak değil, planlama varsayımı olarak kullanın ve nihai metni İklim Değişikliği Başkanlığı duyurularından teyit edin. Bir danışman size kesin ceza tutarı ve kesin tarih garantisi veriyorsa, satmaya çalıştığı şey bilgi değildir.

Pilot dönemde kim kapsamda?

Pilot uygulama, sistemi bir anda tüm sanayiye açmak yerine dar ve yüksek emisyonlu bir çekirdekle başlatıyor. Planlanan çerçeve şu şekilde:

Başlık	Pilot dönem yaklaşımı
Dönem	2026–2027 (iki yıllık pilot uygulama)
Sektörler	Çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre — ve elektrik üretimi
Eşik	Yıllık 50.000 tCO₂e üzeri emisyona sahip tesisler
Tahsisat	Kıyas (benchmark) esaslı, %100 ücretsiz
Amaç	İRD altyapısını ve piyasa mekanizmasını test etmek

Sektör listesine dikkat edin: çimento, demir-çelik, alüminyum ve gübre aynı zamanda CBAM’ın çekirdek sektörleridir. Bu tesadüf değil. AB’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, ihracatçının menşe ülkesinde ödediği karbon bedelinin mahsup edilmesine imkân tanır. Yani Türkiye’de işleyen ve fiyat üreten bir ETS, uzun vadede AB’ye ödenecek sertifika bedelini azaltma potansiyeli taşır. Karbon maliyetinin Brüksel’e değil Ankara’ya kalması, sistemin açıkça ifade edilen gerekçelerinden biridir. CBAM tarafındaki hesabın nasıl kurulduğunu sertifika fiyatı yazımızda ayrıntılı anlatmıştık.

“Ücretsiz tahsisat” tam olarak ne demek?

Pilot dönemde tahsisatların kıyas esaslı ve %100 ücretsiz dağıtılması, çoğu yöneticinin duyduğu gibi “bedava” anlamına gelmiyor. Üç şeyi birden ifade ediyor:

• Tahsisat parayla satın alınmaz, ama hak edilir. Ücretsiz tahsisat miktarı, sektör kıyas değeri ile tesisinizin faaliyet seviyesi (üretim miktarı) çarpılarak bulunur. Faaliyet seviyesini raporlamazsanız hesaplanacak bir hakkınız da olmaz.
• Kıyas değeri sektörün iyi performans gösterenlerine göre belirlenir. Yani ortalamanın altında verimli çalışan tesis, ücretsiz dönemde bile açık üretir. Bu açık pilot dönemde faturaya dönüşmez, ama ücretlendirme başladığında doğrudan nakit çıkışıdır.
• Teslim yükümlülüğü ücretsizlikle ortadan kalkmaz. Emisyonunuzu ölçmek, doğrulatmak ve raporlamak zorundasınız. Pilot dönemin bütün amacı zaten bu zinciri çalıştırmaktır.

Bir cümleyle: pilot dönem, sonraki dönemin faturasının provasıdır. Bugün ürettiğiniz veri, yarın size dağıtılacak ücretsiz tahsisatın referansını oluşturur. Kötü veriyle girilen prova, kötü tahsisatla biten bir uygulama dönemi demektir.

Sistem parasız değil: piyasanın kendi bedelleri var

“Pilot dönemde para yok” algısını düzelten somut bir kalem daha var. Piyasanın işletim bedelleri EPDK’nın 27 Kasım 2025 tarihli kararıyla belirlendi ve 1 Ocak 2026’dan itibaren geçerli olmak üzere şu tutarlar açıklandı:

• Spot piyasa birim işlem bedeli: 4 TL/tCO₂e
• Yıllık katılım bedeli: 100.000 TL

Bu tutarlar tahsisatın fiyatı değil, piyasada yer almanın işletim maliyetidir; toplanan gelirin bir bölümü İklim Değişikliği Başkanlığı’na aktarılmaktadır. Tutarlar büyük bir tesis için küçük görünebilir; asıl mesajı ise nettir: ETS artık teorik bir tasarı değil, işletme bütçesine satır açan çalışan bir yapıdır.

Pilot dönem yol haritası: dört adım

Kapsamda olduğunuzu düşünüyorsanız yapılacaklar sırası bellidir. Bu sıra bozulursa geriye dönüp veri toplamak zorunda kalırsınız — ve geçmişe dönük veri toplamak her zaman en pahalı seçenektir.

1. Kapsam ve izin durumunuzu netleştirin. Tesisiniz sektör listesinde mi, yıllık emisyonunuz eşiğin üzerinde mi, sera gazı emisyon izniniz var mı? Halihazırda MRV (Sera Gazı Emisyonlarının Takibi) kapsamında doğrulanmış rapor veriyorsanız, cevap büyük olasılıkla evettir. Yükümlülüklerin birbirinden nasıl ayrıldığını zorunluluk haritası yazımızda tablolaştırdık.
2. İzleme planınızı ve izleme metodolojisi planınızı kurun. ETS’de veri, defterinize yazdığınız için değil, onaylı bir plana uygun toplandığı için geçerlidir. Plan; kaynak akışlarını, ölçüm cihazlarını, analiz sıklığını, emisyon faktörlerinin kaynağını ve veri sorumlularını tanımlar. Faaliyet seviyesi (üretim) verisi de bu plana bağlanmalıdır, çünkü ücretsiz tahsisat hesabının çarpanı odur.
3. Yıl boyunca kesintisiz izleyin. Aylık kapanışta okunmayan sayaç, yıl sonunda tahmine dönüşür; tahmin ise doğrulayıcının ilk eleyeceği veridir. Yakıt tüketimi, hammadde (klinker, hurda, katkı), elektrik ve süreç emisyonları aynı takvimle, aynı kaynaktan ve aynı birimle kayda geçmelidir.
4. Doğrulamayı takvime yazın, yıl sonunu beklemeyin. Yıllık emisyon raporu ve faaliyet seviyesi raporu, akredite doğrulayıcı tarafından incelenir. Doğrulayıcının bulgusu genellikle veri değil izlenebilirlik üzerinedir: “Bu sayı hangi belgeden geliyor?” Cevabı iki dakikada veremiyorsanız, o kalem bulgu olur.

Sahada en sık gördüğümüz beş hata

• Pilot dönemi tatil sanmak. Ücretsiz tahsisat, ölçüm yükümlülüğünü değil yalnızca ödeme yükünü erteler.
• Faaliyet seviyesi verisini ihmal etmek. Emisyonunu düzgün ölçüp üretim verisini derleyemeyen tesis, hak ettiği ücretsiz tahsisatı alamaz. ETS’de üretim verisi muhasebe kaydı değil, emisyon verisi kadar denetlenen bir girdidir.
• Emisyon faktörünü kaynaksız kullanmak. Hangi standardın hangi sürümünden alındığı not edilmemiş faktör, doğrulamada tek başına bulgu sebebidir. Referans setimizi standartlar ve dayanak bölümünde görebilirsiniz.
• ETS ile CBAM için iki ayrı hesap tutmak. İki sistem farklı kurumlara raporlanır ama aynı tesis verisinden beslenir. Ayrı Excel’lerde tutulan iki hesap er ya da geç çelişir; çelişen iki sayı, ikisinin de güvenilirliğini bitirir.
• Bilgiyi tek kişide biriktirmek. Bütün karbon verisi bir mühendisin bilgisayarındaysa, o kişi ayrıldığında tesis sıfırdan başlar. Veri, kişide değil sistemde durmalıdır.

Kapsamda değilseniz: yine de okuyun

Eşiğin altındaysanız veya sektör listesinde değilseniz pilot dönem sizi doğrudan bağlamıyor. Ancak iki dolaylı etki kaçınılmaz:

• Kapsamdaki müşterinizin maliyeti sizin maliyetinizdir. Çimento, çelik ve alüminyum girdisi kullanan her üretici, tedarikçisinden karbon yoğunluğu verisi istemeye başlıyor. Sistemler karbonu fiyatladıkça bu talep sözleşmeye giriyor.
• Kapsam genişler. Karbon piyasalarının dünyadaki ortak seyri dar başlayıp genişlemektir. Bugün eşiğin biraz altındaki bir tesisin sorusu “kapsama girer miyim” değil, “hangi yıl girerim” olmalıdır.

Her iki durumda da yapılacak şey aynı ve ucuzdur: faturaları, sayaç okumalarını ve üretim kayıtlarını bugünden düzenli bir seriye dönüştürmek.

Focuskarbon ile

Focuskarbon, ETS pilot döneminin gerektirdiği hattı tek bir veri tabanı üzerinde kurar: yakıt, elektrik, hammadde ve üretim verinizi bir kez girersiniz; sistem hem kurumsal envanterinizi (Kapsam 1-2-3) hem de ürün başına gömülü emisyonu aynı kaynaktan üretir. Böylece doğrulayıcıya sunduğunuz tesis raporu ile AB’li alıcınıza gönderdiğiniz ürün verisi çelişmez ve her sayının arkasındaki belge iz kaydıyla durur. Kapsam dökümünü inceleyebilir veya hesabınızı açıp ilk tesisinizi tartabilirsiniz.